bodrum escort bayangaziantep escortgaziantep escortantalya escort bayanmanavgat escort bayanmaltepe escortkurtköy escortkartal escortümraniye escortbostancı escortanadolu yakası escortKadıköy EscortAnadolu Yakası EscortAtaşehir EscortBostancı escortŞirinevler Escort Bayanizmir escortankara escortataşehir escortMarsbahismarsbahisjeux de pouletOnwin GirişMebbistipobetbetkom1wintrendyol indirim kodujojobet
ԳիտաՆյութ Կարինե Ռաֆայելյան ՄարզաԴիտակ

Երերացող-կանգուն Երերույքը

11.12.2022

Երերույքի տաճարը կարող էր դառնալ ուխտագնացության և զբոսաշրջության կարևոր հանգրվան թե՛ տեղացիներիս, թե՛ մեր երկիր ժամանող հյուրերի համար, եթե այն արժանանար պատշաճ վերաբերմունքի և հոգածության: Այնինչ տաճար հասնելու համար մեծ սխրանք է պահանջվում ու մեծ ցանկություն: Սարսափն սկսվում է տաճար տանող ճանապարհից, որը մեծ փորձություն է թե՛ մեքենաների, թե՛ վարորդների, թե՛ ուղևորների համար: Ճանապարհ, որպես այդպիսին, պարզապես գոյություն չունի: Այն մեքենա կոտրելու և ոսկորներդ հատ-հատ հաշվելու բացառիկ հնարավորություն է: Եվ եթե անգամ ղեկին Գևորգի նման հյուրընկալ գյումրեցի է, որ բառ անգամ չի արտաբերում մեքենային և իրեն բաժին հասած փորձության մասին, միևնույն է, դու քեզ շատ մեղավոր ես զգում այդ տղային նման անհարմարություն պատճառելուդ համար: Ինձ համար թանկ անունով այդ տղան (Գևորգը քրոջս (նաև՝ իմ) որդու անունն է, որն իր ողջ գիտակցական կյանքում ստանձնել է հայրենիքի փրկության առաքելությունն ու անդավաճան ծառայում է այդ բարդ ու սուրբ գործին. կամ պատերազմի դաշտում է, կամ պատերազմի սպասման  մեջ) զարմացնում է իր բարեկրթությամբ: Ես ու Ռուզաննա մորաքույրս նրան հանդիպեցինք Գյումրի ոտք դրած առաջին րոպեներին: Տաքսի էր վարում, կանգնեցրի և խնդրեցի ինձ տանել հյուրանոց: Գումար չվերցրեց: Ի պատասխան շնորհակալության՝ հնչեց գյումրեցիների այնքա՜ն ինքնատիպ պատասխանը. «Բարո՛վ էգաք»: Հենց այդ պահին էլ որոշեցի նրան դիմել մեզ Երերույք տանելու առաջարկով, որն ընդունվեց առանց քննարկման: Ճանապարհին պատմում էր իր մասին, գյումրվա կյանքի, զարմանում, որ ես Երևանից հասել եմ Գյումրի՝ տեսնելու Երերույքը, մինչդեռ ինքը հարցուփորձ է արել տեղացիներին և զարմացել, որ ոչ ոք անգամ չի լսել այդ տաճարի մասին:

Հասանք Երերույքի տաճարին՝ կիսախարխուլ, կիսականգուն, հպարտ սրբատանը, որ իր երերումի մեջ անբացատրելի վեհությամբ հառնեց մեր առջև նախ՝ հյուսիսային կողմից:

Տաճարի ամենագեղեցիկ, ճարտարապետական հորինվածքի ամենաշքեղ ոճավորումն ունեցող պատը գտնվում է հարավ-արևմուտքում:

Տաճարի հարավ-արևմտյան պատը

Այստեղից էլ մուտք գործեցինք երբեմնի սրահ ու սկսեցինք ներսից զննել պահպանված պատերն ու խոյակները:

Սրահի ձախ հատվածում երկու փոքր խցեր էին, որոնցում գտանք մոմերի տրցակներ:

Հասկանալի է, որ ուխտավորների համար սրբավայրը չի դադարում սրբավայր լինելուց, եթե անգամ կիսաքանդ է ու ամայի: Այստեղ մարդիկ գալիս են ոչ միայն մոմավառության, այլև հավատում են Երերույքի հրաշագործ զորությանն ու իրենց անուններով թերթիկներ թողնում այդ խցերում՝ խնդրելով Բարձրյալից հոգու և մարմնի առողջություն:

Մենք էլ վառեցինք մեր բաժին մոմերն ու շարունակեցինք հիացումի մեր երթը:

Տաճարից դուրս եկանք հարավային կողմից:

Հարավային պատը ևս պահպանել է իր երբեմնի շքեղության փշրանքները: Տաճարը գոտևորող աստիճանների առջև թափթփված են այդ շքեղության բեկորները: Թեև դժվար է ասել՝ դրանք Երերույքի մասունքնե՞րն են, թե այդտեղ գոյություն ունեցած երբենի գերեզմանատան տապանաքարերի:

Ամեն դեպքում այստեղ կարելի է տեսնել անգամ հեթանոս ժամանակներին բնորոշ տապանաքարեր, որպիսիք քիչ չեն մեր բազմաթիվ հնավայրերում: Թեև մասնագիտական ուսումնասիրությունները Երերույքի շուրջ գտնվող տապանաքերերին վերագրում են վաղ քրիստոնեության ժամանակաշրջան:

Հնամյա տապանաքարեր

Տաճարից քիչ հեռու երևում է հին դամբարանի մուտքը:

Դամբարանից պահպանված հատված

Իսկ դրանից անդին քարե պարիսպ հիշեցնող կիսագոտի է, որ, թվում է, ձեռակերտ է, ոչ թե բնական լեռնապատ:

Երերույքի շրջակայքը

Երկար, բավականաչափ երկար պտտվեցինք Երերույքի ներս ու դրսում: Հեռանալն այս հրաշքից դժվար էր: Բայց Գևորգին շատ սպասեցնելն անհարմար էր: Չէ՞ որ պիտի հաղթահարեր հետդարձի չարչարանքը:

Երբ իմ ունեցած գիտելիքների շրջանակում փորձում էի պատմել Երերույքի մասին, Գևորգը լսում էր կախարդված: Երբ ուխտներս ավարտած նստեցինք մեքենա, այդ պարզ, հասարակ տղան հուզված ասաց. «Էս ինչե՜ր ունինք, ի՜նչ պապեր ենք ունեցել: Հըբը մենք ընչի՞ ըսպես դարձանք»: Դե արի ու գտիր պատասխանը:

Իսկ պատասխանը խայտառակորեն ցցված էր մեր առջև՝ Երերույքի կեղտոտ շրջակայքի, սուրբ պատերին գրոտված, անգամ՝ փորված չնչինությունների անունների ու դժգույն ցուցանակի տեսքով:

                        

Երերույքի ցուցանակը

Իսկ ի՞նչ կարող է իմանալ հասանելի աղբյուրներից պարզ հետաքրքրվողը Երերույքի մասին, եթե հանկարծ որոշի իրեն պատճառել այդ նեղությունը:

Կարող է իմանալ, որ Երերույքի տաճարը եռանավ բազիլիկ տիպին պատկանող հայկական քրիստոնեական եկեղեցի է Շիրակի մարզում՝ Անիպեմզա գյուղի մոտ՝ Ախուրյան գետի ձախ ափին: Հիմնվել է քրիստոնեության վաղ շրջանում՝ 4-5-րդ դարերում՝ հեթանոսական մեհյանի տեղում։ Կառուցված է Անիի բաց նարնջագույն տուֆից։ Տեղ-տեղ նաև սև տուֆաքարեր են երևում պատերի մեջ: Երերույք անվանումն առաջացել է մատաղ անելու՝ հեթանոսությունից մնացած սովորությունից։ Կա նաև այլ մեկնաբանություն՝ տրված ժողովրդի կողմից. Երերույք անվանումն առաջացել է հարավային պատի սյուների միջոցով ստացված ճարտարապետական լուծման հետևանքով, որի շնորհիվ հեռվից թվացել է, թե կառույցը երերում է։

Մասնագետների գնահատմամբ՝ Երերույքը վաղ միջնադարյան մեզ հայտնի կառույցներից ամենամեծն է։

2010-2011 թվականներին այստեղ ուսումնասիրություններ են կատարել Շիրակի երկրագիտական թանգարանի և ֆրանսիական Պրովանսի համալսարանին կից գործող «Միջերկրականի շուրջ գտնվող երկրների միջնադարյան հնագիտության լաբորատորիայի» մասնագետները։

2011 թվականին կատարված պեղումների ժամանակ նկատվել է վաղ քրիստոնեական Հայաստանի համար բացառիկ մի երևույթ։ Դա շատ ընդարձակ մի դամբարանադաշտ է, որտեղ 7-8 պատվանդան կա։ Դրանք քառակուսի են, որոնց վրա հավանաբար եղել են բարձր հուշարձաններ՝ սյան կամ կոթողի ձևով, այսինքն՝ ամեն մի պատվանդանի վրա պետք է պատկերացնել խորանարդ հիմք, որի վրա բարձրանում է քառակող մի կոթող կամ ութանիստ սյուն։ Դեռևս հայտնի չէ, թե ինչի համար են դրանք կանգնեցվել՝ արդյոք մահարձանայի՞ն հուշարձաններ են, թե՞ խորհրդանշական։ Հայտնի չէ նաև դամբարանադաշտի ու բազիլիկի ժամանակագրական և գործառութային կապը։

Տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ նորածինների գերեզմաններ։ Դա ենթադրել է տալիս, որ այն կապված է հավանաբար ինչ–որ աղետի հետ։ Պրովանսի համալսարանի հայագիտության դասախոս, հնագետ Պատրիկ Տոնապետյանը 2011-ի պեղումներից հետո կարծիք է հայտնել, որ դա կապ է ունեցել եկեղեցու բնույթի հետ. Երերույքի տաճարը նվիրված է եղել սուրբ Հովհաննես Մկրտչին, որը շատ սիրված է եղել Հայաստանում։ Քանի որ նա եղել է Հիսուսի մկրտիչը, մարդկանց պատկերացումներում դեռ չմկրտված նորածին երեխաներին այստեղ թաղելը Սուրբ Հովհաննեսից այդ կերպ մկրտություն ստանալու հնարավորություն է ենթադրվել: Ամենայն հավանականությամբ՝ այս թաղումները կատարվել են 5-6-րդ դարերում։ Իսկ ֆրանսիացի մարդաբան Պոլ Բելեն նշել է, որ լավ պահպանված կմախքները և ընդհանուր գերեզմանները հարուստ նյութեր են տալիս՝ թաղման հայկական ծեսերի մասին պատկերացում կազմելու, ինչպես նաև թվագրման համար։

Կարելի է ասել, որ այս համալիրն ապրել ու զարգացել է վաղ քրիստոնեական, նախաարաբական շրջանում։ Հետագայում ևս իր գործունեությունը ծավալել է հատկապես Անի մայրաքաղաքի ծաղկման շրջանում՝ 10-11-րդ դարերում, նաև ավելի ուշ՝ 13-րդ դարում, սակայն նվազ աշխուժությամբ։

Ահա այսքանը, որ կարող է օգնել՝ գոնե մոտավոր պատկերացում կազմելու Երերույք անունով հրաշքի մասին: Սակայն ի՞նչ տեղեկություն կարող է փոխարինել այն սրբազան դողին, հպարտության, ափսոսանքի, ընդվզումի այն ալիքին, որ գլուխ է բարձրացնում մարդու մեջ, երբ կանգնում է Երերույք կոչվող անօրինակ վեհության առջև ու խորապես գիտակցում իր չնչինությունը, անարժանությունը սեփական անցյալի, սեփական արմատների, նախնիների կտակած գանձերի առջև:

Մենք հետ նայելու ու այնտեղից սովորելու ինչքա՜ն բան ունենք: Ե՞րբ պիտի սկսենք այդ ընթացքը, որ կարողանանք տեղ հասնել:

Կարինե Ռաֆայելյան

Լուսանկարները՝ հեղինակի

No Comments

Leave a Reply