Արևելքի կորսված Փարիզը և վերագտած հայրենիքը
Երկժամյա վերերկրային կյանքից հետո վայրէջքի ենք պատրաստվում հենց ծովեզրին` երբեմնի հռչակավոր Փյունիկիայի մերօրյա մայրաքաղաքում:
Երկնքից փնտրում եմ «Արևելքի Փարիզ» տիտղոսը ստացած քաղաքը, բայց ասես Մանհեթենն է դիմացս․ խիտ դասավորությամբ բազմահարկերի անվերջ թվացող համայնապատկեր, որ ձգվում է ծովափից մինչև սաղարթախիտ լեռների գագաթներ։
Եթե լինեի Լիբանանի Գալշոյանը, պիտի ասեի, որ վերևից նայելիս կկոցում էի աչքերս, ու երկիրը երևում էր ծայրից ծայր․ սրտի չափ փոքր մի երկիր, որ բազմաթիվ հայերի համար դարձել էր վերագտած հայրենիք։
***
Օդակայանից դեպի Բուրջ Համուդ տանող ճանապարհի երկայնքով ձգվող տձև ու ցածրահարկ, անշուք շենքերի պատերին Հռոմի նորընտիր պապին ողջունող ցուցանակներ են, մեծ ու փոքր, խառնիճաղանջ գովազդային վահանակներ, որոնցով, պարզվեց, լի է ամբողջ երկիրը։
Հայացքով փնտրում եմ Արևելքի Փարիզը` հույսով, որ ճամփեզրերին կուտակված շինաղբի, ցելոֆանների և, առհասարակ, աղբի համընթաց երթը կընդհատվի։
-Պայթյունից ու պատերազմից հետո շատ բան է փոխվել։
«Պատերազմից հետո երբեք նույնը չի լինում»։
-Մարդիկ լքում են երկիրը, Եվրոպա ու Ամերիկա են մեկնում։
«Ճիշտ ինչպես Հայաստանում, միայն թե և՛ պատերազմից առաջ, և՛ հետո»։
-Սիրիացի ու պաղեստինցի փախստականներ են լցվել, ամեն մեկը չորս-հինգ երեխա է ունենում, իսկ քրիստոնյաները հազիվ մեկն են լույս աշխարհ բերում։
«Ամենուր նույն խնդիրն է, հավանաբար քրիստոնյաները լավագույն պայմաններ են ուզում երեխա ունենալու համար, իսկ մուսուլմանները մտածում են, որ լավ պայմաններ կլինեն, եթե շատ լինեն»։
-Աս կողմերում Հեզբոլլահն է․ աստեղ էին հարվածում, փողոցի խորքում ավերակ տուներ են։- Ու հայազգի վարորդը մատնացույց է անում ճանապարհի ձախ կողմի բազմաշեն թաղամասը։- Երեկ էլ են զարկել երկրի հարավին, բայց մարդիկը արդեն սովոր են։- Այստեղից հարավը չի երևում, մենք գնում ենք հյուսիս։
«Չէ՜, մեզ մոտ էդպես չէ, մեզ մոտ սահմանին ամեն կրակոցից կամ զոհից հետո փոթորկվում են մարդիկ․դե՜, գոնե Ֆեյսբուքում, գոնե իրենց ներսում»։
-Երևի ամեն երկրորդ տղան բանակ է կանչվում, ու մեծ է զորքը, որ պետությունը դիմակայի։
-Ո՛չ, ո՛չ, աստեղ բանակը պրոֆեսիոնալ է, զորակոչ չկա։ Համ էլ կռիվ չկա, հեռվից հեռու ռմբահարում են միայն։
«Ռմբահարում են միայն․․․ու զորակոչ չկա։ Չէ՜, մեզ մոտ հաստատ էդպես չէ։ Մեզ մոտ շատերը մտածում են ուժեղ բանակի մասին ու ամեն գնով փորձում ազատել իրենց տղաներին ծառայությունից․․․»։
-Պետք է շուտ անցնենք աս տեղանքը, շուտով խճողում կսկսի,- թեման փոխում է վարորդն ու արագացնում մեքենայի ընթացքը անլուսացույց փողոցներով։- Պետությունը գումար չունի, որ ճանապարհային ոստիկաններ պահի, իսկ մեքենաները շատ են, մարդոց կեսի չափ․․․
«Ճիշտ որ Հայաստանի պես։ Հայի երազած երկիր՝ ո՛չ կարմիր գիծ կա, ո՛չ տեսախցիկներ, ո՛չ լուսացույց, ո՛չ էլ պարեկ։ Բայց, այս ամենով հանդերձ, վթարները շատ հազվադեպ են, իսկ խճողումները, այն է՝ խցանումները, շարժուն»։
Երանի հայոց բլոգերաց․ նրանք այս քաղաքում խոսելու անսահման նյութ կունենան։ Մայթերը կայանատեղի սարքած փողոցներ, հասարակական տրանսպորտի իսպառ բացակայություն՝ ո՛չ ավտոբուս, ո՛չ մետրո, ո՛չ տրամվայ կամ տրոլեյբուս․չկա տրանսպորտ՝չկա բողոք տրանսպորտի քիչ կամ ուշ-ուշ լինելուց։
Երկրի հարավից հյուսիս ձգվում է գլխավոր մայրուղին՝ Լիբանանի հյուսիս-հարավը, որը նույնպես անավարտ է ու ոչ մի սահման չի հատում։
Սա փոքր երկիր է, նեղ ու երկար, որտեղ ծովում լողալուց մի քանի րոպե հետո կարող ես լեռներում դահուկ քշել, որտեղ քաղաքների ու գյուղերի միջև ընկած անմարդ ու անշեն տարածություններ չկան․նման ճոխություն չեն կարող իրենց թույլ տալ։ Սա երկիր է, որտեղ գյուղերն ասես քաղաքներ լինեն, իսկ շենքերը՝ աշտարակներ, որ մխրճված են լեռնալանջերին փռված մայրուանտառների մեջ ու լեռների կատարներին։ Մոտավորապես այսպես կբանաձևեր ԵրԿարը, եթե ծնված լիներ Լիբանանում, ևոչ թե բանաստեղծեր, այլ արձակագրեր․կամ էլ չէր գրի։
***
Ափամերձ պրոմենադի երկայնքով փռված են բազմազան ռեստորաններն ու սրճարանները, հյուրանոցներն ու բիզնես կենտրոնները, դեպի քաղաքի խորքերը տանող փողոցների աջ ու ձախ կողմերում տեսանելի են հատուկենտ, բայց պահպանված ուշ օսմանյան ու ֆրանսիական մանդատի շրջանների կղմինդրե թեք տանիքներով, կամարակապ եռապատուհան բնակելի շենքերը։ Կլանված փնտրում եմ Արևելքի Փարիզը, բայց, լավագույն դեպքում, տեսնում եմ Նիսը։ Լա՛վ, Մարսելը, այն ավելի հայաշատ է։ Դեռևս տեսանելի են մեծ, բայց ոչ թե տիեզերական, այլ բեյրության պայթյունի հետքերը՝ անպատուհան, անբնակիչ ու անտանիք բազմաթիվ շենքեր։
Մեքենան կանգ է առնում Նահատակաց հրապարակի ուղիղ կենտրոնում բացված կայանատեղիում՝ մոտ օրերս սկսվող Սուրբծննդյան տոնավաճառի տաղավարների հարևանությամբ։ Նայում եմ շուրջբոլորս՝ ամբողջովին նորակառույց շենքեր են ու․․․ մի մեծ մզկիթ, որի հարևանությամբ վեր է խոյանում քրիստոնեական տաճար՝գմբեթին՝ մեծ խաչ։ Համակեցության օրինակելի տեսարան․․․
-Ահա այստեղ մի քանի տարի առաջ հին Բեյրութից ինչ-որ հատված են պեղել։ Թեպետ մեծ կասկած կա, բայց ասում են՝ հռոմեական ֆորում է եղել։
Մոտենում եմ դիտելու՝ ուրախ ցատկոտելով քարերի վրայով ու հասնելով մի մեծ փոսի, որի ներսում սյունակապ կամարների, տների մնացորդներ են ու․․․պեպսիի պլաստմասսայե դատարկ շշեր, չիպսի և այլ ուտելիքների տոպրակներ․․․մոլախոտեր ու թփեր։
Փորձում եմ գտնել Արևելքի Փարիզն ու հիշում տարիներ առաջ Հանրապետության հրապարակում պեղված շինությունները, որոնք ծածկեցին ավազի ու ասֆալտի շերտով․երևի մի բան գիտեին․․․փնտրում եմ Փարիզն ու հիշում Արամ Մանուկյանի տունը, որի պահպանված ֆասադից տեսանելի են ներսում աճած թփերն ու ծառերը։
***
-Այստեղից ամենալավ տեսարանն է բացվում դեպի ծով,- որպես քաղաքի լավ գիտակ՝ արդեն ծովափնյա սրճարանում տեղեկացնում է մեր ուղեկցորդը։
«Վստահաբար, ամենաթանկը»,-մտածում եմ ես։
-Հրամմեք, ի՞նչ կցանկանաք։
-Սուրճ։ Հայկական։ Սև։
-Երեք գավաթ թուրքական սուրճ,- ձեռքի թեթև շարժումով իր մոտ հրավիրելով երիտասարդ մատուցողին՝ սիրալիր կարգադրում է նա, ապա նորից դիմում է մեզ։- Նարգիլե կծխի՞ք։
-Ո՛չ, ո՛չ, սուրճի հետ միայն սիգարետ,- սեղանին տեսնելով նախապես դրված մոխրամանները՝ զարմանքս թաքցնելով ու հիշելով երևանյան սրճարանների՝ թաքուն ծխելու համար նախատեսված ջրով լի թղթե փոքր բաժակները կամ թաց անձեռոցիկով փոքր ափսեները՝ պատասխանում եմ ես։
***
Ծովը անհաղորդ զարկվում է ժայռերին, ու խաղաղվում եմ ջրի աղմուկից․․․
Թանձրացող մայրամուտի ուժասպառ ճառագայթների ներքո թույլ անձրև է մաղում՝ ծովից գողացած կաթիլներով թրջելով դեմքս, որ քարացել է Ռաուշե ժայռերի ծալաշերտ մակերեսին։
-Ո՞նց կարելի է բնության նման պարգև ունենալ ու չօգտագործել,- հայացքս մի կերպ կտրելով արևամուտին երկնքում սավառնող ինքնաթիռից՝ ակամայից բարձրաձայնում եմ մտքերս։
-Ամռանն աս կողմերի հյուրանոցներում տեղ ու դադար չկար։ Բայց վերջին տարիները քիչ են այցելուները։ Գնում են Եգիպտոս կամ այլուր։ Լիբանանը թանկ է դարձել շատոնց համար․․․
Իհարկե, ծովը կարմիր չէ, այլ միջերկրական, տեղի արաբները ոչ միայն մուսուլման են, այլև քրիստոնյա, բայց, միևնույն է, կանայք մատուցող չեն աշխատում, և ոչ թե այն պատճառով, որ տղամարդիկ ավելի լավ են այդ գործում, ինչպես որ ասում են, թե լավագույն խոհարարները տղամարդիկ են, այլ պարզապես հարիր չէ։ Ոչ թե Հարիրի, այլ հարիր չէ։ Թեպետ Հարիրին քրիստոնյա չէր, բայց միակ երկրի վարչապետն էր, որի բնակչության մեծ մասը մուսուլման է, իսկ նախագահը՝ քրիստոնյա․այստեղ ավանդույթն ու արժանապատվությունը հաճախ ավելի բարձր են դասվում, քան «ազատությունները»։
-Թանկից էժանը չկա,- փորձում եմ սփոփել ու իբրև թե տխուր մտքերից շեղել զրուցակցիս՝ հիշելով, որ շատ հայեր գալիս են այս երկիր էժան, բայց լավ ոսկի գնելու։
***
Մեքենան ոլորապտույտ ճանապարհով ընթանում է սարն ի վեր։ Ճանապարհի կեսից ասֆալտի գույնը փոխվում է՝ ավելի նոր է ու մուգ։
Սա հակասությունների երկիր է. մի կողմից՝ անշուք շինություններ ու կեղտոտ փողոցներ, աղմկոտ ու հախուռն կյանք, մյուս կողմից՝ հարուստների թաղամասեր ու Հռոմի պապի պատվին փռած թարմ ասֆալտով կատարյալ հարթ ճանապարհ, որ տանում է դեպի․․․ երկնքին մոտ։ Այնտեղ տանող ճանապարհները, սակայն, սովորաբար քարքարոտ պիտի լինեն, դռները՝ նեղ․․․
Վերջապես հասնում ենք Հարիսա։ Ոչ թե ուտելու, այլ սրբավայր, որտեղ երկնքի մեջ մխրճված Լիբանանի Տիրամոր հսկա, բրոնզաձույլ սպիտակ արձանն իր խոնարհ հայացքի ներքո ասես հսկում է ցամաքն ու ծովը։ Եվ ձեռնափերը բաց՝ իր մայրական գիրկն է հրավիրում բոլորին, իր մոտ եկող բոլոր ուխտավորներին։ Անգամ մուսուլմաններին։ Շուրջբոլորը լռություն է, իսկ առջևում Ջունիեի ծովածոցն է։ Այս բարձրությունից չեն երևում քաղաքի պատերի փամփշտակերտ վերքերը․ այստեղից բացվում է միայն դեպի անսահմանություն ձգվող մի տեսարան, որն ասես իր հորիզոնից անդին թաքցնում է դրախտը։
Ջունիեից շատ հեռու՝ դրախտավայր համարվող մի փոքրիկ երկրում, բարձր լեռներից մեկի լանջն ի վեր դանդաղ ու հոգնատանջ քայլքով դեպի գագաթ, ասես դեպի նոր Գողգոթա է բարձրանում Մարիամի Միածին Որդին՝ լուռ հայացքի ներքո թաքցրած զարմանքը, որ խաչապաշտ այս երկրում որոշել են հավերժացնել Իր մարդկային կերպարանքը․․․
***
Բաբելոնն է եղել մեր ախոյանը՝ տե՛ս-
Անհետ կորել, անցել է — չար մշուշի պես:
Ո՜չ, սա ուրիշ «կինոյից» էր։ Ոչ թե Բաբելոնն է, այլ Գեբալը՝ աշխարհում առաջին այբուբենի հայրենիքն ու Բիբլիա բառի արմատը։
Միջերկրականի ափին փռված հազարամյակների պատմությունը մեկ բառ ունի` Բիբլոս, որի օրինակով տեսանելի է, թե ինչպես կարելի է ձեռքից ձեռք անցնել, բայց չավերվել։ Կողք կողքի շարված են քարեդարյան բնակավայրի, հռոմեական շրջանի տաճարի ավերակներն ու ամֆիթատրոնը, խաչակրաց ժամանակաշրջանի բերդը, մզկիթն ու քրիստոնեական եկեղեցին․ ազանին հաջորդում են եկեղեցու զանգերի ղողանջն ու բարձրախոսով հնչող աղոթքը։
Բայց դե Բաբելոնն է եղել մեր ախոյանը։ Ըստ տեղական լեգենդի` ժայռերից մեկի վրա կա արձանագրություն, թե ինչպես է Տիգրան Մեծը հասել Փյունիկիա, բայց շուտով հեռացել։ Իսկ ըստ տեղացի հայերի հումորի` ասել է, թե մեր ինչին է պետք ծովը, մերը լեռներն են…
Իսկ ծովը անհաղորդ ծփում է` ուշադրություն չդարձնելով նվաճողներին, մաշելով պատմության ու ժամանակի անհաղթահարելի թվացող պատնեշները։
Վերագտած հայրենիքը
Լեռնային երկար ու ձիգ ոլորանները հաղթահարելուց հետո հայտնվում ենք Բեքաա հովտում. ճանապարհի աջ ու ձախ կողմերում աչքի են զարնում անվերջ թվացող վրանների շարքեր։
-Սիրիացի փախստականներն են,-ասում է վարորդը՝ հայացքը չկտրելով ճանապարհից։- Միլիոնի չափ եկել են։
Մարմնովս սարսուռ է անցնում․սա պարզապես դժբախտության մասին հերթական տեսարան չէ, այլ դաժան իրականություն։ Մեկ դար առաջ այս նույն հողի վրա, այս նույն արևի տակ ճիշտ այս վիճակում էին մեզնից շատերի նախնիները։ Այն ժամանակ աշխարհը նայում էր մազապուրծ հայերին այնպես, ինչպես հիմա մենք՝ մեքենայի պատուհանից՝ այս մարդկանց։ Պատմությունը կրկնվում է, փոխվում են գործող դեմքերը, բայց փախստականի հուսականչ աչքերն ու վրանի մեջ պտտվող քամու ցուրտը նույնն են լինում միշտ։
Րոպեներ անց, որպես հույսի ու կյանքի հաղթանակի ապացույց, հորիզոնում հայտնվում է Սիրիային սահմանակից հայաբնակ Այնճարը…
Երեկոյացել է․ գյուղում, որն ավելի շատ ավան է հիշեցնում, ամեն բան փակ է` բացի ռեստորաններից, որոնց չընդհատվող շարքերը ու դրանցից հնչող երաժշտությունը հարթավայրից մտովի տեղափոխում են ձոր` Հրազդանի ձոր։
-Սա գյուղի վերին հատվածն է, և այս եկեղեցին առաքելական է, որն ասես արծվի գլուխն է, իսկ հայ կաթոլիկների,- մատնացույց է անում ձախ կողմը,- և հայ ավետարանականների եկեղեցիները ասես արծվի թևեր լինեն, որ իրենց հովանու ներքո են պահում հայերին,- ներքին ոչ անտեղի հպարտությամբ ուղեկցորդը մեզ է ներկայացնում գյուղը։
Եվ այս ոչ փոքրիկ գյուղում երեք հազարից ավելի հայ, ու մեկը մյուսից հավատացյալ «չի խլում», մեկը մյուսին չի ասում` «դու հայ չես, քանի որ կաթոլիկ ես կամ ավետարանական», այլ, ուս ուսի տված, շենացնում ու պահում են գյուղը, վարժարաններ ու մանկապարտեզ բացում` չմոռանալով, որ լեռնցի են` մուսալեռցիների շառավիղ։
Ժամանակին ճահիճների ու մալարիայի բուն այս վայրը մուսալեռցիները վերածել են խնամված դրախտի։ Երեկոյան լույսերի ներքո Այնճարը շնչում է խաղաղությամբ։
-Բա ի՞նչ պիտի լինի էս փախստականների վիճակը,- ռեստորաններից մեկում լիբանանյան խոհանոցի բարիքները ճաշակելուց հետո Բուրջ Համուդ վերադառնալու ճանապարհին հարցնում եմ ուղեկցորդին։- Ինչքա՞ն պիտի մնան վրաններում։
-Որքան կարողանան։ Էդպես լավ է իրենց համար։ Ո՛չ քաղաքացի են ուզում դառնալ, ո՛չ էլ վերադառնալ իրենց երկիր։
-Էդ ինչի՞ որ։ Պատերազմը ավարտվել է։ Անգամ հայերն են վերադառնում Սիրիա։
-Օգնություն են ստանում Եվրոպայից։ Օգտվում են արտոնություններից։ Որ տարբերակ ունենան, հենց Եվրոպա էլ կգնան,- անզգացմունք պատասխանում է վարորդը։- Սրանց ձեռքից բան չի գալիս։ Սրանք անճար են․․․
***
Թույլ անձրև է մաղում։ Որքան բարձրանում ենք վեր, այնքան զգալի է դառնում լեռների սառը շնչառությունը, որ ուղեկցում է դեպի խորհրդավոր ու Աստծո շնչով լի Զմմառի պատրիարքական կղերի Միաբանություն։ Վանք հասնելու համար ստիպված ենք անցնել զինվորական հսկիչ կետով։ Մոտակայքում կարևոր ռազմակայան է. տարօրինակ, բայց խորհրդանշական համակեցություն է՝ զենքն ու խաչը կողք կողքի։ Զինվորները հսկում են կայանը, բայց տպավորություն է, թե նրանց ներկայությունը վահան է դարձել նաև պատմության ընթացքում բազմիցս թալանված ու գրավված վանքի համար։ Անվտանգությունը Լիբանանում մասունքի պես փխրուն մի բան է…
Դեռ վանքի պարիսպների մոտից արդեն հաճելի ու թովիչ երաժշտություն է հնչում. մտածում եմ` ներսում արարողություն է։ Սակայն և՛ բակը, և՛ եկեղեցին դատարկ են։
Վանքի քարակոփ նեղ ու երկար, մեծ ու փոքր սրահները հայ արվեստի շտեմարաններ են. Ուրբաթագրքի, Դատաստանագրքի առաջին օրինակներից մինչև հայկական արվեստի ու ձեռարվեստի հրաշալի նմուշներ, եկեղեցական սպասքի ու ծիսական առարկաների, հայկական դրամների, հնագիտական նյութերի հազվագյուտ հավաքածուներ, որոնց ծանոթացնում է մեզ ընդառաջ եկած հայր սուրբը: Այստեղ է ամփոփված Թափառող հայի ստեղծագործ միտքը, որ ասես թևածում է զանգակատան ժամացույցի սլաքներին կառչած։
Հրաժեշտից առաջ գեղեցիկ կահավորված սրահներից մեկում համտեսում ենք վանքապատկան այգիների խաղողից պատրաստված գինին, որտեղ որպես նվեր ենք ստանում վերջերս սրբադասված Իգնատիոս Մալոյանի և վանքի պատմության մասին գրքեր։ Կրկին մտնում ենք Մայր եկեղեցի։ Խորանին Աստվածածնի պատկերն է՝ աղոթող, հայացքի մեջ խոնարհ տխրություն։ Միածինը չկա, բայց նկարը վրձնել է Ռաֆայելը․․․
-Եկեք նկարվենք,- կեսճանապարհին հիշեցնում է հայր սուրբը,- հիշողությունները կարևոր են, դրանք ուղեկցում են մեզ ամբողջ կյանքի ընթացքում․․․
Հետդարձի ճանապարհին հիշում եմ Լեհաստանի հայերին, որոնք, ասում են, ձուլվել են, քանի որ կաթոլիկ են դարձել։ Մի՞թե․․․Զմմառն այլ բանի մասին է խոսում․․․
***
Զմմառից ուղևորվում ենք դեպի Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսություն՝ Անթիլիաս։
Մինչև կհանդիպենք Արամ Առաջինի հետ, մտնում ենք վանքի գրախանութ․այստեղ ցուցադրված գրքերի մեծ մասը մեր գրախանութներում առկա չէ, ավելին, մեր գրախանութներում հոգևոր գրականություն գրեթե չկա․․․
Ժամանակն արագ է հոսում, հատկապես գրքերի մեջ․արդեն մթնել էր, երբ տեղեկացրին, որ մեզ սպասում են։
«Հանգիստ խղճով» հանդիպմանը ներկայանալու համար հարցուփորձ եմ անում զուգարանի տեղը և մոտ հինգ րոպե փնտրելուց հետո միայն գտնում, քանզի նման գրությամբ ցուցանակ չկար, «Լուացարան» էր միայն․ նախորդ օրվա պաշտոնական հանդիպման ընթացքում տեղացի գրողները, հրատարակիչներն ու կիրակնօրյա դպրոցների ուսուցիչները պնդում էին, որ արևմտահայերենի ու արևելահայերենի հասկացման խնդիր չկա, թե նույն լեզուն է․․․ Գուցե․․․Վստահ չեմ․․․
Ընդունելությունը կարճ տևեց։ Ողջույնից հետո կաթողիկոսը սկսում է ծանոթանալ ներկաների հետ, որոնք գրքի աշխարհի մարդիկ են և ժամանել էին գրքի փառատոնին մասնակցելու համար։
-Գրող եմ և հրատարակչության խմբագիր,- պատասխանում եմ, երբ իմ հերթն է հասնում։
Կաթողիկոսը, ասես հավանություն տալով ասածիս, գլուխը շարժում է։
-Բայց մասնագիտությամբ աստվածաբան եմ և աշխատել եմ ճեմարանում։
Հայացքը հարցական ու քննախույզ է դառնում։
-Որտե՞ղ,- ոչ այն է հետաքրքրությամբ, ոչ այն է կասկածելով ասածիս իսկությանը՝ հարցնում է Արամ Առաջինը։
-Սևանի դպրանոցում․․․
Կարճ լռություն է տիրում, որից հետո նա սկսում է խոսել գրքի, ընթերցանության նահանջի ու ժամանակակից սերնդի նախասիրությունների մասին։ Խոսում է, նվիրում իր հեղինակած գրքերից ու հրաժեշտ տալիս։
Տարօրինակ զգացողություն է․․․ ոչինչ տեղի չունեցավ։ Ոտքերս չդողացին, չցնծացի, ոչ էլ երկյուղածություն ապրեցի։
Հանդիպումն այնքան արագ ավարտվեց, որ դուրս գալուց հետո միայն գիտակցեցինք՝ մոռացել ենք լուսանկարվել․․․
Կաթողիկոսարան գնալու ճանապարհին այցելել էինք Բիքֆայա գյուղում գտնվող Անթիլիասի դպրեվանք, որտեղ տեսուչ հայր սուրբը հրավիրել էր ճաշի։
Վերհուշի մեկ ժամ անցած-գնացած օրերից․․․
Մոտ քառասուն ուսանող, որոնցից մեկը Արարատի մարզից էր, «Ճաշակեսցուք»-ից ու Ավետարանի օրվա ընթերցվածից հետո լուռ հակվեցին ամանների վրա։
Արդեն շրջել էինք դպրանոցի ներսում, ծանոթացել առօրյային, որը քիչ բանով էր տարբերվում Վազգենյան դպրանոցից։ Ամենակարևորը՝ յուրաքանչյուր սան ուներ պատասխանատվության իր ոլորտն ու բաժինը։
Ճաշի վերջում տեսուչ հայր սուրբը ներկայացրեց մեզ՝ հյուրերիս, ու խոսք փոխանցեց։ Երկար էի մտածում խոսելիքիս շուրջ, բայց երբ հերթս հասավ, բարձրաձայն վերհիշեցի այն բառերը, որ ասել էի Սևանի դպրանոցին հրաժեշտ տալիս․
-Լավ հոգևորական դառնալուց առաջ նախ լավ մարդ փորձեք լինել։ Եվ ուր էլ որ լինեք, հիշեք՝ օրինակ եք ու կրում եք լուծը՝ պատմության, անցյալի, հայ ու քրիստոնյա պահելու ծանր ու պատասխանատու լուծը, լինի ձեր հայրենիքում, թե այլուր՝ որևէ վերագտած հայրենիքում․․․
Հետգրություն
Այս ամենից առաջ
Ռաֆիկ Հարիրիի անվան օդանավակայանի անվտանգության աշխատակիցները Հայաստանից ժամանած մեր պատվիրակության բոլոր անդամներին «հրավիրում են» մի կողմ, վերցնում են անձնագրերն ու հորդորում բացել ճամպրուկները, որոնք լեփ-լեցուն էին գրքերով։
Ո՛չ հայերեն են հասկանում, ո՛չ էլ անգլերեն։ Բայց ուղեկցում են հատուկ նման դեպքերի համար նախատեսված սենյակ ու առաջարկում են ծխել։
Րոպեներ անց մեզ է մոտենում օրվա հերթապահը՝ բարձրահասակ ու հաճելի արտաքինով մի կին, ու բացատրում, որ պետք է ինչ-որ թուղթ ստորագրենք և գրքերը թողնենք, մինչև մաքսազերծեն։
Մեր առաջարկած բոլոր տարբերակներին ու բացատրություններին դեմ էր։ Կողմ էր միայն հաճոյախոսություններին։
-Ո՞նց դիմենք Ձեզ,- հարցնում եմ անգլերեն։
-Նվին,- նույնպես անգլերեն պատասխանում է նա։
-Դուք հա՞յ եք։
-Ոչ, արաբ։
-Օ՜հ, ափսոս, գեղեցիկ անուն ունեք, հանց մեր հնագույն մայրաքաղաքներից մեկը՝ Դվին։
-Շնորհակալ եմ,- ամոթխած ժպտում է նա, բայց և արագ սթափվում։
-Գրքերը վաճառքի համար չեն նախատեսված, փառատոնից հետո դրանք պետք է բաժանենք երեխաներին ու դպրոցներին։
-Հասկանում եմ, բայց կապ չունի, պետք է թողնեք, որ գրանցենք։
-Բայց չենք կարող ճամպրուկները թողնել, դրանցում նաև մեր իրերն են։
-Մենք բոլոր գրքերը մի մեծ արկղի մեջ կտեղավորենք ու կկնքենք։ Հետո կգաք դրանց հետևից։
-Բայց առանց գրքերի մեր այցն անիմաստ է դառնում։
-Ոչինչ չենք կարող անել, կարգն է այդպես։
-Թափեք բոլոր գրքերը, մենք չենք պատրաստվում և՛ նվերներ բերել, և՛ վճարել դրանց համար,- արդեն տեղի են տալիս նյարդերը։
«Ազնավուր ջա՜ն, ականջդ կանչի…»,- կիսաձայն հոգոց եմ հանում՝ հիշելով դեպքը, երբ Շառլ Ազնավուրի՝ Հայաստան ուղարկած օգնությունը փորձել էին մաքսազերծել ու հարկել։
Քիչ անց հեռախոսազանգ է հնչում, և մեզ համար անհասկանալի արաբերենով ինչ-որ բանակցություններ են սկսվում։
-Լավ, կարող եք գնալ։ Քանի որ առաջին անգամ է ու չգիտեիք, գրքերը կարող եք տանել ձեզ հետ,- պաշտոնականությունը մոռացած՝ ժպիտը դեմքին հորդորում է Նվինն ու վերադարձնում անձնագրերը։
Քիչ անց արդեն պարզ դարձավ, որ ԽԾԲ-ն՝ «վերևից» հեռախոսազանգն այս երկրում էլ է գործում։
-Հիմա ո՞վ է գիրք կարդում, բոլորը հեռախոսների մեջ են,- որպես հրաժեշտի խոսք՝ նետեց Նվինը ու ժպտաց։- Բայց ափսոս արաբերեն գրքեր չունեք։ Հաջողություն ձեզ․․․
-Հաջորդ անգամ կունենանք,- սիրալիր ժպիտն ի պատասխան դեմքիս՝ ասում եմ ու հիշում, որ գրքերիցս մեկը արաբերեն է թարգմանված։
Այս ամենից հետո
Օդանավակայանի ծխասրահում լավագույն պայմաններն են ստեղծված՝ աթոռ, սեղան, օդափոխություն։ Ամփոփում ենք գործուղում-ճամփորդությունը՝ մտածելով, որ սրահի միակ հայերն ենք, երբ հանկարծ նկատում ենք, որ կողքի սեղանի առջև նստած մի պատկառելի կին հեռախոսով հայերեն է խոսում՝ արևմտահայերեն։ Սպասաժամանակը երկար էր, ու խոսքի բռնվեցինք։
-Հյո՞ւր եք գնում։
-Ոչ, ոչ, տուն եմ գնում։ Հայաստան։
-Ինչպե՞ս։ Լիբանանից չե՞ք։
-Սուրիայից եմ։ Վաղուց արդեն հայրենիքում եմ ապրում։
-Իսկ ես մտածում էի՝ սիրիահայերի համար Սիրիան է հայրենիք։ Նորից պիտի վերադառնա՞ք, կարծես թե խաղաղվել է։
-Ոչ, բնավ։ Ոչ մի տեղ էլ չեմ գնալու։ Հայաստանի քաղաքացի եմ։ Պարզապես բարեկամներիս էի այցելել Սուրիայում։
-Ձեզնից շատերը եկել են Հայաստան Եվրոպա կամ Ամերիկա տեղափոխվելու համար, ասես միջանկյալ երկիր դարձած լինենք։
-Ես չեմ ցանկանար, թափառական հայի պիտակը օրերից մի օր պետք է պոկենք ճակատներիցս։ Պետություն ունենք․․․
***
Նախապես հայտարարված ժամից տասը րոպե անցել է, բայց ինքնաթիռը չի շարժվում։ Քիչ անց օդաչուներից մեկը հայտարարում է, որ թռիչքը անորոշ ժամանակով հետաձգվում է․ Հայաստանում ձմեռն արդեն անցել է իր բնութենական պարտականությունների կատարմանը՝ մառախուղը մտել-տեղավորվել է Արարատյան դաշտում՝ իր թափանցիկ ծածկոցի տակ առնելով Երևանն ու հարակից տարածքները։
Երկու ժամ տևած սպասումից ու նույնքան էլ տևած թռիչքից հետո ամպերից ու մառախլապատ երկրամասերից վեր երևում են Մասիսների ձյունափայլ գագաթները՝ որպես փարոս ու հուշում, որ արդեն Հայաստանի երկնքում ենք։
Եթե նույն ինքնաթիռում լիներ Մուշեղ Գալշոյանը, կասեր․
«Բայց քեզ, Հայաստա՛ն, վերևից չպետք է նայել, կկոցում էի աչքերս, և դու երևում էիր ծայրից ծայր։ Ինքնաթիռում ես ավելի լավ հասկացա՝ «Դու՝ փոքր ու մեծ Հայաստան» բառերի իմաստը։ Հասկացա, որ դու սրտի չափ փոքր ես, աշխարհի չափ մեծ․․․»։
Գալշոյանը, իհարկե, ինքնաթիռում չէր, և Հայաստանն էլ մառախլապատ էր, ոչինչ չէր երևում, իսկ ինքնաթիռի նստարաններից մեկին խռմփացնելով քնած էր հարբած մի բելառուս աղջնակ, որ ամբողջ ճանապարհին մարտինիի շիշը չէր հեռացնում լիցք արած շուրթերից ու առիթ-անառիթ կրկնում էր․ «Ա մնե պոֆիգ, յա եդու զա սվայիմի վեշամի։ Վսյե առմյանսկիե մուժչինի ադնի ծե ժե»․․․
***
Մեքենան «Զվարթնոց» օդանավակայանից սլանում է տուն։ Գլխումս պտտվում են հիշողությունները․ ստուգում եմ գրպաններս՝ տան բանալին տեղում է։ Չգիտես ինչու, մտքիս է գալիս զրույցը Բուրջ Համուդի հայկական շուկայի առևտրական տղաներից մեկի հետ, որից խուրմա գնեցի․
-Հայերը գնում են էստեղից, ախպերս, գործը լավ է էստեղ, հիմա արաբներն են առաջ գնում։ Հիմա ո՞նց է ապրուստը Հայաստանում։ Անցյալ տարի Առինջում հող եմ առել ու տուն եմ կառուցում։
-Ուզում ես տեղափոխվե՞լ։
-Չէ՜, տուն ա, թող լինի, էլի, մի օր պետք կգա․․․
Դավիթ Սամվելյան
