Գրիգոր Գրիգորյան․ Աստծո ժպիտը

Խորհրդային Միությունից ժառանգություն մնացած ժամացույցը ծլնգաց, ինչը նշանակում էր, որ ժամը 5-ին մնացել էր երեք-չորս րոպե։ Նորիկը հայացքը փոքր-ինչ շեղեց դիմացի սպիտակ պատից, նայեց ժամացույցին, գլխում պտտվող քաոսային մտքերի հոսքը մի պահ կանգնեցրեց, ինքն իր համար ֆիքսեց ժամը և թեթևակի շունչ քաշելով՝ հայացքը կրկին ուղղեց սպիտակ պատին։ Նա գոհ էր ինքնատիրապետման կարողությունից․ անշարժության մեջ ներքին անհանգստության կառավարումը տղային շատ բարդ էր տրվում, բայց պատանեկան սկզբունքայնությունն ու մեծ եղբոր կոչած «կոտոշ» անսասանությունը նրան օգնում էին հույզերի հրաբուխը սաստել, արտաքին խաղաղությամբ կառավարել լարվածությունը։ «Բան չմնաց 5-ին,- լուռ արձանագրեց ինքն իր համար,- հեսա կզանգեն․․․ Չնայած չպետք է հույս դնել դրանց վրա, էդ «ծակ պրաֆեսըրների» մեծ մասն ինքնահավան, ինքնագոհ դեմքեր են, մինչև մի բան են ասում՝ մարդ գնում ա էն աշխարհ ու հետ ա գալիս։ Իրենց ծանրացնում են ու սեփական կարևորությունը ընդգծելու համար միշտ էլ ձգում են ասելիքը, իսկ ասելիս էլ հատուկ խորհրդավորություն են հաղորդում խոսքին ու շարժումներին, իբր շատ մտահոգված են ամենով, և մինչև վերջին վայրկյանը մարդկանց պահում են լարվածության մեջ․․․ Ընենց որ, անիմաստ սպասելիքներ պետք չէ ձևավորել․ երբ կզանգեն՝ կզանգեն, կարող ա նույնիսկ մի երկու-երեք ժամ հետո զանգեն․․․»։

Վայրկյանները դար էին թվում տղային, բայց նրա քարե հայացքից անհնար էր կռահել ներսում կատարվող ալեկոծության մասին։ Ինքնատիրապետումն ավելի դյուրին դարձնելու համար նա անընդհատ փորձում էր շեղել միտքը, բայց ինչի մասին էլ մտածում էր, ի վերջո, հիշողության ինչ-որ մի հատվածում հայրը հայտնվում էր շեղված մտքի մեջ, և արհեստականորեն ստեղծված մշուշը ցրվելով՝ ամեն ինչ կրկին բյուրեղանում էր։ Նորիկը ստիպված էր ինչ-որ մի կետից տարուբերել անշարժ գլուխը, մտքերը կրկին խառնել ու նոր շեղող մտքերով զբաղեցնել իրեն. «Թե Զիդանը ինչի՞ գլխով խփեց էն շան տղուն. խաղդ խաղայիր, չեմպիոն դառնայիր, հետո որտեղ կուզեիր, ում կուզեիր, ինչքան կուզեիր կխփեիր, էլի։ Բայց չէէէ՜, տաղանդավոր ու բացառիկ մարդն ամեն ինչում պիտի այդպիսին լինի։ Աշխարհի առաջնության եզրափակիչ խաղում նման «պենալ» խփելու ու հենց նույն խաղում, հաստատ իմանալով, որ կարմիր քարտ ես ստանալու, մրցակցին գլխով հարվածելու համար առնվազն պիտի «գիգանտ» լինես․․․ Դի Կապրիոյի վերջին ֆիլմը Նիքոլսոնի հետ շատ լավն էր, ու Դի Կապրիոն անսպասելիորեն հզոր էր․ դերասանական խաղը՝ իդեալական, դե էս տղու մշտական շարմն էլ՝ տեղը տեղին, բայց այս անգամ մի քիչ ուրիշ երանգ ուներ, իսկական տղայական շարմ էր։ Բայց նրան դեռ Օսկար չեն տա․ «Տիտանիկի» էդ մելոդրամիկ ու ինչ-որ տեղ պատանեկան խաղը ոնց-որ վատ հետք թողած լինի նրա վրա, ու Դի Կապրիոյին դեռ լուրջ չեն ընդունում իրենց աստղաբույլ «ցեխում»։ Չնայած ես «Տիտանիկն» էլ եմ հավանում, ուղղակի որ բոլորը, մանավանդ ջահելները, տիտանիկացավով էին տառապում, արդեն ինքնաբերաբար բացասական ես վերաբերվում թե՛ ֆիլմին, թե՛ դերասաններին։ Բայց մի օր կստանա Օսկար, էդ մեկը հաստա՛տ․․․ Ինչ ուզում ես ասա, Դոստոևսկին դեմք ա, Տոլստոյն էլ վատը չէ, բայց Դոստը մի քանի անգամ ծալած ունի։ Սրանց հնադարյան ֆոտոներին նայում ես՝ հավատդ չի գալիս, որ էս զառամյալ ծերուկները նման գրքեր կարող են գրել, մտքերի խորությունը սահման չունի, անընդհատ ուզում ես վերընթերցել։ «Կարամազովներում» ամեն մի ախպոր կերպարը ոնց որ առանձին ուսումնասիրության առարկա լինի. Ալյոշա Կարամազովին բավական հավանել եմ, բայց ինչ-որ շատ կատարյալ ա դարձրել․ ոչ երկրային մի էակ՝ առանց մարդկային շոշափելի կրքերի, ոնց որ Հիսուսի «պրոտոտիպը» լինի։ Ա՛յ Միշա Կարամազովը ուրիշ՝ մսից ու արյունից, կրքերն ու զգացմունքները՝ տեղը, ու դրա հետ մեկտեղ անասելի խորությամբ և մաքրամաքուր ռուսական հոգով։ Իսկ դրանց հերը․․․ Բա դրանց հերը․․․ Դրանց հերը․․․ Էն օրը ըտենց էլ չհասկացա՝ ինչի՞ էր պապան ջղային, թե՞ հետո ջղային դարձավ, չգիտեմ։ Ինձ համար նստած գիրք էի կարդում, որ գործից տուն եկավ։ Ես չշարժվեցի տեղիցս, չնայած գիտեի, որ պապան ա, ուղղակի մտքումս ասի՝ թող գա տեսնի՝ գիրք եմ կարդում։ Միջանցքով առաջ եկավ, թեթևակի նայեց իմ կողմը, հետո հայացքը թեքեց, ոչ մի բառ չասեց․․․ Ինչի՞ ոչ մի բառ չասեց, չեմ հասկանում․․․ Ես հատուկ գլուխս գրքի մեջ էի պահել, բայց միտքս արդեն միջանցքում էր, ոչ մի բան չասելն ինչ-որ վատ նշան թվաց։ Անհասկանալի լարվածության մեջ ընկա, ձայն չհանեց, չբարևեց ու էդպես էլ չիմացա՝ մտնելուց էր մի ձև՞, թե՞ էդ պահին ջղային դարձավ։ Պա՞պ, էնքան արհեստական ստացվեց զարմանքս, էկա՞ր: Ո՞նց ես, ի՞նչ կա-չկա։ Էլի իմ կողմը չնայեց, բայց պատասխանեց՝ բան էլ չկա, հետո թեթև դադար վերցրեց ու հարցրեց՝ բա դու ի՞նչ ես անում, էլի առանց իմ կողմը նայելու։ Ասի՝ հեչ, պա՛պ ջան, գիրք եմ կարդում։ Էս անգամ հայացքը թեթևակի իմ կողմը արեց, չհարցրեց՝ ինչ գիրք եմ կարդում, ուղղակի ասեց՝ կարդա՛, կարդա՛, ու ծանր քայլերով գնաց իր սենյակ։ Ինչո՞ւ էր ջղային, ինչի՞ համար։ Ախր բան չէի արել, բացի գիրք կարդալուց ոչ մի բան չէի անում։ Ոչինչ չանելու համար ջղայնանո՞ւմ են․․․»։

— Արաաա՜,- Նորիկը ձեռքը դրեց ճակատին ու մարմնով հետ ընկավ բազմոցի հենակին։ Կարծես ինչ-որ բան լուսավորվեց հեռու մթում, ու նա հասկացավ, որ արդեն թևակոխել է կյանքի այնպիսի փուլ, որտեղ ոչինչ չանելը կամ համարյա ոչինչ չանելը ջղայնացնում է ծնողներին։ Տղան գիտակցեց, որ իր մասով արդեն ձևավորված ինչ-որ սպասելիքներ ու ակնկալիքներ կան, որոնք դուրս են «ոչինչ չանելու» կամ «իր համար ապրելու» շղարշե սահմանագծերից։ Նորիկն իրեն մեծ զգաց, և նույնիսկ ժպտաց իր հայտնագործությանը, որը գունեղ դրոշակի նման կարծես ծածանվեր նրա գլխում՝ վանելով բոլոր մտահոգիչ մտքերը։ Բայց տղան չէր կարողանում հասկանալ՝ այդ բացահայտումն իրեն ուրախացնո՞ւմ, թե՞ տխրեցնում է, ինչ-որ միախառնված զգացողություն էր, որի հստակ բնորոշումը, անկախ ծնած ժպիտից, անորոշության վախեր էր պարունակում։

Այդ պահին սենյակի դուռը ճռռալով բացվեց, և դռան դիմաց երևաց մեծ մորաքրոջ կորացած մարմինը։ Նորիկն անմիջապես նայեց մորաքրոջը, մորաքույրն էլ սպասողական կեցվածքով տնտղեց պատանուն։

— Ա՛յ տղա՞, դե հարցրո՛ւ, ի՞նչ ես լալկվել,- ջղայնացավ կինը։

— Զանգե՞լ են:

— Հա՛,- ինքնագոհ պատասխանեց մորաքույրը, կարծես այդ զանգի մեջ մեծ ներդրում ուներ։

— Հետո՞,- Նորիկի ձայնը չոր ու անտարբեր հնչեց։

Մորաքույրն անակնկալի եկավ Նորիկի անտարբերությունից, բայց նշանակություն չտալով դրան՝ պատասխանեց.

— Նորմալ ա ամեն բան, բալա՛, հանգիստ էղի. բարորա՛կ ա։

Նորիկը մի քանի վայրկյան անշարժ նստելուց հետո ձեռքերը բռունցք արեց, ձգեց լղար մարմինը, այնուհետև տեղի տալով հույզերին՝ դեմքով փլվեց բազմոցի մյուս կողմում դրված բարձին և սկսեց ուժեղ ձայնով հեկեկալ։

— Մեղա-մեղա՜, Աստվա՛ծ,- մորաքույրը սենյակի դուռը բաց թողնելով՝ շտապեց դեպի խոհանոց՝ գոռալով քրոջ ուղղությամբ.- Աղջի՛ Անո, էս ձեր խելառ ցեղից գլուխ չեմ հանում՝ լավ բան ես ասում՝ լացում են, վատ բան ես ասում՝ լացում են․  քո՛ւր, գնա տղուդ տիրություն արա։ Անո՞․․․ Այ քուրո՞․․․ Ո՞ւր ես, աղջի՛, դու ո՞ր ծակն ես մտել․․․

Իսկ բազմոցին պառկած Նորիկը բարձը դեմքին սեղմած կիսաձայն հեկեկում էր: Մարմինն աննշան ցնցվում էր, բայց պատանու ներսը հանգիստ էր, քան երբևէ, նա խոնարհաբար տրվել էր կապանքներից ազատված հույզերին և մայրամուտի բոսորին ճոճվող նավակի պես խաղաղ լողում էր զգացմունքների ալիքներում։ Նորիկը ներդաշնակ ու հաշտ էր աշխարհի հետ, նա վայելում էր անխռով ազատության այդ ինքնագլոր ընթացքը. տղան կյանքում առաջին անգամ հանդիպել էր Աստծուն, որ ժպտում էր նրան երջանկությունից ծնված աղի արցունքներում։