Քիքե Ֆերնանդես. Ջրարջերի բնազդը
Թարգմանությունը իսպաներենից՝ Աղավնի Գրիգորյանի
Քիքե Ֆերնանդես (Մալագա, 1992 թ.)՝ իսպանացի գրող, լրագրող։ Հրատարակել է պատմվածքների «Վարձով կյանքեր» ժողովածուն (La Discreta, 2025 թ.), տարբեր գրական մրցույթների մրցանակակիր է, ինչպես՝ MálagaCrea մրցույթ (Մալագայի քաղաքապետարան, 2024 թ.), Energheia (Quimera ամսագիր, 2019 թ.)։
Ջրարջերի բնազդը
«Ջրարջերի բնազդը» պարզապես հետաքրքիր պատում չէ, այն նաև որոշակի բարդություն ունեցող ստեղծագործություն է․ ունի նորարարական կառուցվածք, համեմված է բանաստեղծական պատկերներով, խոհուն կերպարներով… մի խոսքով՝ մոտ յոթ հարյուր էջ, որոնցում փոփոխվող հուզականությամբ շարունակական երկխոսության ռիթմն է պահվում։
Բայց կա մի փոքրիկ անհարմարություն, մրցանակի կանոնների մի նրբերանգ, որը խոչընդոտում ու մի պահ անհասանելի է դարձնում նախանշված նպատակը․ մրցույթը կին գրողների համար է, հարթակ, որին կարող են մասնակցել միայն կանայք։ Իսկ Խ-ն, որքան էլ իրեն ստեղծարար և արարչագործ համարի, չի կարող ժխտել իրականությունը․ նա տղամարդ է, հետևաբար պիտի հրաժարվի այս գաղափարից։ Բայց մրցույթին մասնակցելու մտադրությունն արդեն ցեցի պես բույն է դրել նրա գլխում ու կպել է էության ամենախոր շերտերին։ Հետո, ինչո՞ւ պիտի իրեն խտրականության զոհ զգա միայն այն պատճառով, որ կին չէ։ Կանանց պետք է աջակցել, անշուշտ, բայց ոչ երբեք մյուսների հաշվին։
Մյուս կողմից էլ մրցույթի դրամական պարգևը բավականին մեծ է և կարող է օգնել փակել այս չարչրկված վարձավճարի մի քանի ամսվա գումարը, որի տակ արդեն շաբաթներ շարունակ ճկռում են։ Ընդամենը պետք է, որ կինը իր համաձայնությունը տա, ժամանակավորապես իրեն զիջի իր ինքնությունը՝ ձեռագիրը ստորագրելու և հեղինակության հետ կապված հարցերն ամրագրելու համար։ Այդպես էլ բացատրեց կնոջը, երբ նա տուն վերադարձավ՝ յուղոտ մազերը պոչ կապած, գրասենյակում ավելի քան տասը ժամ աշխատելուց հետո։
-Իսկ եթե բացահայտվի՞ կեղծիքը։ Դա խայտառակություն կլինի, էլ երբեք ոչ մի գիրք չես հրատարակի։ Հավանաբար, ընկերուհիներս ու գործընկերներս էլ կիմանան։ Մի՛ նայիր ինձ էդպես, պարզ է, որ կուզեի՝ շատ փող ունենայինք։ Չգիտեմ… գուցե կես դրույքով ինչ-որ բան գտնես, կամ շաբաթ-կիրակի աշխատես ու համատեղես գրելու հետ։ Չե՞ս կարծում։
Խ-ի աչքերը արյունով լցվեցին, երբ կինը կրկին առաջարկեց, որ նա աշխատանք գտնի։ Աշխատի՞։ Ի՞նքը։ Վերջին տարիներին նա շահել է մի քանի հեղինակավոր պատմվածքների մրցույթներ (առանց դրամական պարգևի, բայց դա կարևոր չէ), համացանցում հրապարակել է երեք-չորս գիրք՝ ինչ-որ չափով հաջողված (ընթերցողներն են մեղավոր, որ չեն գնահատում այդքան բարդ գրականությունը), և ի վերջո գրել է «Ջրարջերի բնազդը»՝ նորարարական վեպ, կենսագրական երանգներով վեպ, մի վեպ, որի հեղինակը արժանի չէ ընկնելու վարձու աշխատանքի ճանկերը, թեկուզ նրա կինը դա չի հասկանում։
-Հետն էլ, էս փողոց տեղափոխվելու գաղափարը քոնն էր, չգիտեմ ինչ հիմարության պատճառով՝ Կիխոտի՞ց էր, թե՞ Բորխեսից ազդված։ Ասում էի քեզ, որ նույն գումարով կարող ենք քաղաքից դուրս մի տուն վարձել։
Այդ գիշեր Խ-ն նստում-մնում է համակարգչի էկրանի առջև, վերընթերցում է վեպի առաջին էջերը, մինչ կինը քնած է։ Ուղղակի չի ցանկանում տարածք ու թթվածին կիսել մեկի հետ, որը առաջին իսկ պատեհ առիթին պատրաստ է դավաճանելու։ Մի՞թե ամուսնությունը սա էր նշանակում։ Ախր եղածը մեծ բան չէ, ու նրանից ոչինչ չի պահանջվում անել։ Երկուսն էլ կշահեին։ Փող՝ ծախսերը փակելու համար, փող՝ ավելի լավ ապրելու համար, փող՝ որպեսզի Խ-ն ստիպված չլինի աշխատել։
Իրո՞ք կինն արդեն հարմարվել է այս իրականությանը։ Մի քանի շաբաթ առաջ, երբ ձմեռը նոր էր սկսվել, բողոքում էր, որ չեն կարող միացնել ջեռուցումը՝ «այնքան ցուրտ է, որ ոտքերս չեմ զգում», և Խ-ն ստիպված էր աներեր ձայնով պատասխանել, որ վճարը շատ բարձր է, իսկ ներսը մզզում էր ցավից։
-Չեմ հասկանում, թե ինչու տեղափոխվեցինք։ Մեր թաղամասում այնքան լավ էր, քիչ վարձ էինք տալիս, ամեն ինչ էժան էր։ Այնտեղ մեծացել էինք, այնտեղ էինք ծանոթացել։ Չեմ հարմարվում էս տարօրինակ բնակարանին, այնքան ցուրտ է, կարծես ուրվականի հետ ենք ապրում,- բողոքում էր նա՝ միջանցքներում թափառելով, ձեռքերը շփելով իրար՝ տաքանալու համար, հագին՝ շապիկ, բլուզ ու վերարկու։
-Պիտի առաջ նայենք։ Չենք կարող հավերժ նույն փողոցներում մնալ, նույն մարդկանց տեսնել, շրջապատված լինել նույն սովահարներով, որ չգիտեն՝ ինչ է առաջընթացը, ինչ է գրականությունը։ Էստեղ ավելի լավ է։ Մոդայիկ թաղամաս է՝ նկարիչներ, երաժիշտներ, կինոռեժիսորներ, դերասանուհիներ, գրողներ։ Հիշո՞ւմ ես դաշնակահարուհուն, որին երկու տարի առաջ թատրոնում տեսանք։ Ասում են՝ հենց այս շենքում է ապրել։
Բացատրությունները չէին համոզում կնոջը․ նա դողում էր ցրտից ու քաղցից և միայն լուռ գլխով էր անում։ Խ-ն համառորեն փորձում էր լուծում գտնել, ելք գտնել, որը թույլ կտար չհրաժարվել իր բոլոր երազանքներից և միաժամանակ ապահովել կնոջ հարմարավետությունն ու քմահաճությունները։ Եվ հիմա, երբ գտել է լուծումը, «օրիորդը» հրաժարվում է համագործակցել։
Ուստի Խ-ին այլ բան չի մնում, եթե ոչ գործել առանց նրա համաձայնության։ Երբ կինը աշխատանքի է, նա պատրաստում է ձեռագիրը և ծրարում, օգտագործում է «Սիդե Համետե Բենենգելի» կեղծանունը և տպում փաստաթղթերը։ Այնուհետև գնում է փոստ և փաթեթը ուղարկում նշված հասցեով։ Երբ տուն է վերադառնում, կինը դեռ աշխատանքի էր, առայժմ մի քանի ժամ էլ աշխատավայրում կլիներ։ Կատարյալ հանցագործություն՝ առանց հետքեր թողնելու։ Նա կիմանա միայն, եթե ինքը մրցույթը հաղթի, իսկ այդ դեպքում անհնար է, որ բարկանա, թեև դժվար է պատկերացնել, որ լուրն անտարբեր կթողնի նրան։
«Ջրարջերի բնազդը», էջ 73
Դու օտար տարր ես այս տեսարանում, մի վայրի գազան, որ չի հարմարվում էկոհամակարգին, մինչ փողոցները քեզ ճզմում են ու խլում թթվածինդ։ Միշտ չի այդպես եղել․ ո´չ մանկության տարիներին, երբ վայելում էիր ընտանիքդ, ընկերներիդ ու մահճակալիդ կողքի սեղանիկին դրված գրքերը։ Ցավոք, ոչինչ հավերժ չէ, և անմիջապես հետո եկավ բարդ ու անլույս պատանեկությունը, որի ընթացքում պիտի սովորեիր, որ կա երկու տեսակի դեռահաս՝ նրանք, ովքեր հարվածում են ծոծրակին, և նրանք, ովքեր մերկացնում են պարանոցը։ Իսկ դու ո՞վ էիր։ Դու նա էիր, ում գլուխը լցված էր կեղտաջրով։
«Մարիկո՛ն, մարիկո՛ն, մարիկո՛ն» — այդ գոռգոռոցները դեռ ունակ են թունավորելու հիշողությունդ։ Եվ ոչ միայն դպրոցում էին վիրավորում, նրանց հաճույք էր պատճառում հետապնդել քեզ ամենուր, ամենուր, ուր քարշ էիր տալիս քո տարաբախտ եսը՝ հրապարակում, այգում, տան մուտքի մոտ։
Ընկել եմ, մա՛մ, սայթաքել եմ ու ընկել, ես եմ ընկել, ինձ ոչ ոք չի հրել, մի՛ պնդիր, ես եմ ընկել, գրո՛ղը տանի, ինքս եմ ընկել, անհեթեթություններ մի՛ ասա, խնդրում եմ, ոչինչ մի՛ ասա, մա՛մ, լռի՛ր։ Բայց նա չլռեց, և իր մեղքով գլուխդ բացեցին, ու հիվանդանոցում ստիպված եղան կար դնել։ Իսկ երբ մայրդ բողոք ներկայացրեց, գլուխդ նորից բացեցին, ու հետո մաման մի քանի օր շարունակ լաց էր լինում։
Բարեբախտաբար, որովհետև արդեն ժամանակն էր, որ մի քիչ էլ բախտը ժպտար քեզ, հայտնվեց Նա։ Վերջապես՝ Նա։ Նա, ով մարմնացումն էր անուշաբուրության, ընկերության ու ապահովության, նա, ով մարմնացումն էր քնքշանքի, բայց նաև սիրո ու սեքսի։ Քանի որ այլևս չէին կարող քեզ «մարիկոն» անվանել, սկսեցին ասել, թե դու տգեղ ես, զզվելի ու տգեղ, այնքան տգեղ, որքան ջրարջը։ Դու չէիր հասկանում՝ մի՞թե ջրարջերը տգեղ են։ Երբ չհաջողվեց վիրավորել քեզ, նորից սկսեցին ծեծել՝ օրեցօր։ Հիմա հիշում ես, և մարմնիդ բոլոր մկանները ցավից կատաղում են։ Եվ դա այն դեպքում, երբ արդեն այնտեղ չես․ փախար, քեզ ստիպեցին փախչել, որովհետև հիշողությունն էլ էր ցավ պատճառում։ Այլ ելք չունեիր, պետք էր փախչել, և ի դժբախտություն քեզ՝ նա, ով օրեցօր ավելի ու ավելի քիչ բույրերից է հյուսված, դեռ չի հասկացել դա։
Ամուսնությունը շարունակվում է նույն խնայողության ճանապարհով (կամ համեստության, շքեղություններից հրաժարվելու, ինչպես Խ-ն է սիրում ասել), որը նրանք ընտրեցին բնակարանը փոխելիս։ Տաքանում են վերարկուներով ու ծածկոցներով, չեն ուտում և չեն խմում ավելի, քան իրականում անհրաժեշտ է, թեկուզ դատարկ ստամոքսները գռգռան։ Առօրյա թշվառությունը չի ընդհատվում, մինչև մի գիշեր, երբ կինը տուն է մտնում՝ դուռը շրխկացնելով․
-Չեմ կարող հավատալ, որ արել ես դա։ Գիտակցո՞ւմ ես՝ ինչ դրության մեջ ես ինձ գցում։ Ես գրականությունից գլուխ չեմ հանում։ Կյանքումս ոչ մի բառ չեմ գրել, ու հիմա պարզվում է՝ նոր հեղինակ(ուհի)ներին խթանելու չգիտեմ ինչ մրցույթ եմ հաղթել։
Մի քանի վայրկյան լռությունը տիրակալն է այս տեսարանի։ Խ-ի դեմքը լուսավորվում է, և նա սկսում է շրջաններ գծել հյուրասենյակում։
-Հաղթե՞լ եմ։ Իրո՞ք հաղթել եմ։ Անհավանական է, ասում ես, որ ես հաղթե՞լ եմ մրցույթը։
-Չեմ հասկանում քեզ։ Կարող էիր մասնակցել ցանկացած այլ մրցույթի, մեկին, որ իրավունք ունենայիր մասնակցելու, բայց դու հենց այս մեկն ընտրեցիր։ Չեմ հասկանում քեզ, իսկապես չեմ հասկանում։ Եվ երբ մեզ բացահայտեն, մեղավորը ես եմ լինելու։
-Հաղթել եմ, Աստվա՛ծ իմ, հաղթե՛լ եմ։
Խ-ն նետվում է կնոջ կողմն ու գրկում նրան այնպես, որ մեջքը ճտճտում է։ Նա անշարժ է՝ շնչում է քթով, ու ոչ մի մկան չի շարժվում, մինչև հեռանում է (մրցանակակի՞ր) վիպասանից և առանց մի բառ ասելու փակվում է ննջասենյակում։
Խ-ն չի կարողանում քնել․ աչքը հեռախոսի էկրանին, հետևում է մշակութային մամուլի թարմացումներին՝ տեսնելու, թե որ թերթն առաջինը կհրապարակի մրցույթի արդյունքները։ Նույնիսկ իրեն թույլ է տալիս ջեռուցումը միացնելու շռայլությունը․ ոչ երկար, միլիոնատեր չեն, ընդամենն այնքան, որքան պետք է, որ վաղ առավոտյան բնակարանը տաք լինի, և կինը լավ տրամադրությամբ արթնանա։ Այդ հույսով:
«Կանանց համար նախատեսված «La Maga» («Կախարդունին») վեպի XXIV մրցույթի արդյունքների ամփոփում.
Ժյուրին, որի կազմում են Ռիկարդո Ռինկոնը (բանաստեղծ), Միգել դել Մորենոն (խմբագիր) և Ալվարո Ալվարեսը (վիպասան), «La maga» կանանց համար նախատեսված վեպի XXIV մրցույթում հաղթող է ճանաչել «Ջրարջերի բնազդը» ստեղծագործությունը ։ «Ջրարջերի բնազդը» ոչ միայն վեպ է, այլև մի գործ, որը դուրս է ժանրային սահմանումներից, որ կարծրատիպեր է կոտրում և ի վերջո բնակեցնում մի հարթություն, որը վեր է գրականության սովորական սահմաններից։ Բացի արձակի հզորությունից և յուրաքանչյուր նախադասության շնչառության մեջ առկա կաֆկայական տտիպությունից՝ ժյուրին հարկ է համարում առանձնացնել ստեղծագործության զարգացման ընթացքը՝ կանգ առնելով այն գլխավոր թեմաների վրա, որոնք հուզում են մեր ժամանակների մարդուն․ ծնողների և զավակների հարաբերությունը, բարդություններով լի պատանեկության դաժանությունը, այն մարդկանց հավերժ փախուստը, որոնք իրենց իսկ տան պատերի ներսում օտար են զգում։ Զգացմունքայնության և պոեզիայի համադրությունը հանգեցնում է նրան, որ այս վեպը պետք է ընկալել որպես յուրահատուկ վերհուշի երգ և միաժամանակ ձոն կյանքին, որտեղ հակասությունը վեհանում է՝ լցնելով լեզվի ամենաթաքուն ծակոտիները։ Այս բոլոր հատկանիշներն են «Ջրարջերի բնազդը» դարձնում գլուխգործոց, իսկ նրա հեղինակուհուն՝ ձայնը կանանց մի սերնդի, որը մինչև այս ստվերված էր ամոթալի խավարի ճանկերում:
Խ-ն երջանիկ է, երբ իր վեպը տեսնում է ցուցափեղկերում։ Երբ չի կարողանում զսպել հույզերը, մոտենում է գրքերի դարակներին և մատների ծայրով շոյում է շապիկը։ Իր գիրքն է, ինքն է այն գրել, տարիների ու տարիների աշխատանքի շնորհիվ է ծնվել իր պատմությունը, թեկուզև իր անունը չի գրված կազմի վրա։ Առաջին անգամ, երբ հանդիպում է մի ընթերցողի, որը «Ջրարջերի բնազդը» գրկած՝ քայլում էր, փշաքաղվում է մինչև մազերի ծայրը։ Նույնը՝ մետրոյում կամ ավտոբուսում, երբ տեսնում է աչքեր, որոնք ուշի ուշով կլանում են այս պատմության յուրաքանչյուր պարբերությունը։ Գրախոսություններ են հայտնվում մամուլի էջերում, և քննադատների գնահատականները կարդալիս հուզմունքից փորի շրջանում կծկումներ է զգում:
Այդպիսի պահերին, երբ հուզմունքը բարձրանում է կոկորդով, Խ-ն զգում է ճշմարտությունը խոստովանելու պահանջ։ Մրցանակի գումարն արդեն ստացել են, մի մասն էլ մի կողմ են դրել՝ առաջիկա ամիսների վարձը փակելու համար, նույնիսկ թույլ են տվել իրենց մեկ-երկու քմահաճույք։ Ի՞նչ էր փոխվելու, եթե գաղտնիքը բացեր։ Այդպես բոլոր անցորդները, որ քայլում են փողոցում՝ նրա վեպը ձեռքներին, հայացքը կուղղեին հենց իրեն՝ ըստ արժանվույն գնահատելով այն վաստակը, որն անկասկած իրենն է։
Նա երբեք մեծ նշանակություն չի տվել ճանաչմանը, բայց հիմա առաջնահերթությունները փոխվում են։ Ինչպե՞ս չփոխվեն։ Կամաց-կամաց նա իր վեպի օրինակները տեսնում է քաղաքի բոլոր անկյուններում, ասես դրանք ուտիճներ լինեն, որոնք անհավանական արագությամբ բազմանում են։ Սա հիվանդություն է, որ հետապնդում ու ճնշում է նրան՝ ստիպելով անհապաղ գործել։ Համոզված է, որ կինը կհասկանա։ Նա օգնել է իրեն և արժանի է վայելելու դրամական պարգևը, բայց ոչ հաջողության դափնիները։
Տուն հասնելով՝ կնոջը չի գտնում բազմոցին՝ հեռուստացույցի առջև, ինչպես սովորաբար երեկոյան ժամերին էր։ Վախեցած, քրտնամխած դեմքով, Խ-ն ոտնաթաթերի վրա ուղղվում է դեպի ննջասենյակ։ Չարագուշակ մի շող լուսավորում է միջանցքը։ Սենյակի ներսում ուրվագծվում է կնոջ կերպարանքը՝ գրասեղանի առջև նստած՝ կըտ, կըտ, կըտ, արագ-արագ թմբկահարում է համակարգչի ստեղնաշարին:
-«Հավերի այլասերվածությունը»․ հավանո՞ւմ ես վերնագիրը։
-Վերնագի՞ր։ Ի՞նչ վերնագիր։
-Ա՛հ, քեզ չեմ ասել։
-Չե՞ս ասել։ Չեմ հասկանում։ Ի՞նչ նկատի ունես։
Կինը գոհունակ ժպտում է։
-Ինձ պատվիրել են «Ջրարջերի բնազդ»-ի երկրորդ մասը, և ես որոշել եմ այն անվանել «Հավերի այլասերվածությունը»։ Հը՛, ո՞նց է։ Նոր-նոր սկսել եմ գրել։
-Քե՞զ են պատվիրել։ Բայց չէ՞ որ վեպը ես եմ գրել։
-Փաստորեն, վերնագիրը դուրդ չի գալիս։ Ենթադրում էի, դու երբեք չես գնահատել իմ արածը։
Խ-ի հայացքը ի վերջո միաձուլվում է հազարավոր անիծյալ գրողների կատաղությանը։ Նրան այլ բան չի մնում, եթե ոչ դուրս գալ ննջասենյակից և փլվել բազմոցին։ Եվ կրկին դավաճանության համը՝ լեզվին խարանված։ Հիմա նա զզվում է գրականությունից, զզվում է իր վեպից, զզվում է իր կնոջից։
«Casa tomada» («Զավթված տունը») հանդես, 2024 թ. մարտ, էջ` 5–6
Հարցազրույց «Հավերի այլասերվածությունը» վեպի հեղինակի հետ, վեպ, որը հրատարակվելուց ընդամենը երկու շաբաթ անց գերազանցել է վաճառքի բոլոր ռեկորդները։
Հարց․ Վեպի հենց առաջին էջերից արդեն զգացվում է մոտեցման և ոճի փոփոխություն․ պատումը դառնում է ավելի ազատ՝ զերծ զարդարանքներից ու տարաբնույթ հնարքներից։ Կարելի է ասել, որ այս՝ երկրորդ մասը շատ ավելի չոր է, ուղիղ, քան «Ջրարջերի բնազդը», նաև ավելի շարժուն ու հեշտ ընթերցվող։ Սա կանխամտածվա՞ծ որոշում էր։
Պատասխան․ Իհարկե։ Այս երեք տարիների ընթացքում իմ գրականությունը հասունացել է։ Այժմ ինձ ավելի քիչ բառեր են պետք՝ արտահայտելու այն, ինչ նախկինում տասնյակ պարբերություններ էր պահանջում։ Այո, կասեմ, որ որպես գրող աճել եմ։ Այս գիրքը շատ ավելի լավ է վաճառվում, քան նախորդը։ Հինգ կամ վեց անգամ ավելի։ Դա ինչ-որ բան նշանակում է։
Հարց․ Վեպի ընթացքում միահյուսվում են տարբեր թեմաներ։ Երկրորդ մասում զարմանալիորեն ավելի մեծ տեղ է գրավում կանացի փորձառությունը, կարծես հեղինակը քաղաքական գիտակցություն է ձեռք բերել։ Սյուժեն շատ ավելի մոտ է նրան, ինչ կինը կարող է ընկալել որպես առօրեականություն։
Պատասխան․ Անշուշտ, անշուշտ, հասկանում եմ՝ ինչ նկատի ունեք։ Համաձայն եմ։ Այս գիրքը ավելի բարդ է, քան նախորդը։ Դա եք ակնարկում, չէ՞։ Այս անգամ գլխավոր հերոսը կին է, այսպես ասած, այլ դիտանկյունից է վեպի զարգացումը։ Ճիշտն ասած, սխալվել եմ «Ջրարջերի բնազդը» գրելիս։ Կարծում եմ՝ ընթերցողները պիտի ոտնակոխ անեն այն, պատռեն յուրաքանչյուր էջն ու աղբամանը գցեն: Այս գրքի համեմատությամբ այն ուղղակի ահավոր վեպ է։
Հարց․ Կան նաև հակասական կարծիքներ, երբ ձեզ մեղադրում են գրագողության մեջ։ Այդ թվում՝ ձեր նախկին ամուսինը, որը համարձակվում է պնդել, թե «Ջրարջերի բնազդը» ինքն է գրել։ Թեև դատարանի վճիռը Ձեր օգտին է։
Պատասխան․ Հոգնել եմ այս հարցին պատասխանելուց։ Մի՞թե տղամարդիկ անպայման պետք է յուրացնեն մեր բոլոր հաջողությունները։ Ո՛չ, ներեցեք, բայց պիտի ասեմ, որ այդ դարն անցել է։ Եվ մի բան էլ ասեմ՝ կյանքումս ընդունած լավագույն որոշումը ամուսնալուծվելն էր։
Մի շաբաթից էլ քիչ ժամանակ պահանջվեց բոլոր արկղերը հավաքելու համար։ Նախկին կինը՝ քաղաքից դուրս առանձնատանը, իսկ ինքը ստիպված է հեռանալ իր ապաստանից՝ այն միակ վայրից, որը մինչև այս պահը տուն էր համարել։ Ո՛չ գրախանութում կես դրույքով աշխատանքը, ո՛չ էլ բջջային հեռախոսներով զբաղվող կայքի համար գրված հոդվածները օգուտ չտվեցին։ Տների վարձավճարը բարձրացավ՝ թաղամասը յուղոտ մազերով ու անբիծ հեղինակությամբ արվեստագետներով լցվելուն զուգընթաց։ Անվճարունակ է, իսկ մրցույթի գումարն արդեն վաղուց սպառվել է։
Բանալիները թողնում է փոստարկղում, ինչպես տանտերն էր հրահանգել, և ուղղվում դեպի ֆուրգոնը, որը պիտի օգնի իր տեղափոխությանը։ Վարորդը, նկատելով նրա մռայլ դեմքը, թփթփացնում է ուսին ու մեկ-երկու կատակ է անում՝ մեքենայի շարժիչը միացնելուց առաջ։ Խ-ն թևաթափ նստում է ուղևորի տեղում՝ հայացքը ասֆալտի ու մոխրագույն շենքերի միջև ուրվագծվող հորիզոնին, որը բացվում է նրա առջև։ Իր նախկին տնից հեռանալուն զուգահեռ՝ արթնանում են արյունահոսող հուշերը։
Մի պահ ստիպված է լինում ցած նայել։ Սխալ որոշում․ աչքն ընկնում է դիմացի վահանակին դրված «Հավերի այլասերվածությունը» գրքի մի օրինակին՝ տասնհինգերորդ հրատարակություն, ոչ ավել, ոչ պակաս։ Այնպես է ցնցվում, որ անգամ վարորդը զարմանում է։
-Կարդացե՞լ եք։ Ճիշտն ասած, կարդալ շատ չեմ սիրում, բայց այս վեպը՝ այո։ Կպչում է, հեշտ է, առանց ավելորդ խճճելու։ Փորձեցի կարդալ առաջին մասը, էդ ինչ-որ ջրարջերի մասինը, ու անհնար էր․ ձանձրալի, ոնց որ քար լիներ… Բայց սա… լրիվ ուրիշ բան է։ Շատ ավելի կարճ, գրողը անհամեմատելի աճել է։ Այդպես մի՛ նայեք, վերցրեք գիրքը, կարդացեք ցանկացած էջ։
Խ-ն վեպը բռնում է մատների ծայրերով, ասես կազմը այրում է կամ վախենում է հոսանքահարվել, և աչքի է անցկացնում մի պարբերություն։
«Հավերի այլասերվածությունը», էջ 37
Արդեն մինչև կոկորդդ լցված էիր ամուսնուցդ։ Ի՜նչ ծանրություն ես վրայիցդ գցել։ Ծնողներդ ու ընկերուհիներդ էլ էին ասում, որ շատ տարօրինակ տիպ է, լիքը մոլուցքներ ունի։ Մինչև հիմա մի լումա էլ չի վաստակել։ Աշխատել չի սիրում։ Դե հա՛, նա արվեստագետ է, ի՞նչ կարիք կա մեջքը ծռելու։ Ամբողջ կյանքում արյունդ է ծծել։ Օգտագործել է քեզ։ Ի՞նչ գրող, եթե իր արածից մի կոպեկ էլ չի վաստակում։ Լավ է գոնե, որ ուղարկեցիր գրողի ծոցը (գրքում հայհոյանք կարելի՞ է գրել, պա՛հ, թե չի կարելի, թող ուղղեն)։ Վերջում էլ դու ես փող աշխատում, ինքը որոշում է՝ ինչպես ծախսել։ Կներե՞ք։ Երբվանի՞ց է էսպես։ Չգիտես՝ ոնց ես դիմացել էսքան տարի։ Հիմա թող ինքն իր հարցերը լուծի։ Տեսնենք՝ կկարողանա՞։ Թող մեռնի սովից ու ցրտից։ Սրանից հետո ինչ որ վաստակես՝ քոնն է։ Ու դու չես կիսելու։ Ոչ մեկի հետ։ Ավելի լավ է մենակ, քան վատ ընկերակցությամբ։
Սպասում է, մինչև վարորդը մեքենան կանգնեցնի իր նոր տան մուտքի դիմաց, ու դուրս է թռչում մեքենայից՝ դուռը շրխկացնելով։ Պրիմատի կատաղությամբ քայլելով՝ անցնում է մեքենայի կողքով և ուշադիր զննում է ամենը, ինչ հանդիպում է ճանապարհին՝ անցորդներ, ռեստորաններ, խանութներ ու վարսավիրանոցներ, սնունդ առաքողներ, պատերի վրա եղած նկարներ ու խզբզոց։ Վերադարձել է, չի հավատում, որ ստիպված էր վերադառնալ։ Մայրամուտը ներկում է շենքերի ճակատները՝ կեղծ թվացող ստվերներ արտատպելով ու տեսարանին երազային երանգ հաղորդելով։ Այդ պահին է, որ Խ-ն սթափվում է և նկատում խանութի ցուցափեղկը, ապակու հետևում իրար վրա լցված տասնյակ գրքերը, ասես ուզում են դուրս պրծնել ու ճանապարհին ողջ թթվածինը խլել։
«Հավերի այլասերվածության» տասնյակ օրինակների տակ թաղված՝ նա գտնում է «Ջրարջերի բնազդը»։ Իր ամենահաջող վեպը հիմա ընդամենը դեկորատիվ տարր է՝ խեղդված նորույթների հրեշի տակ։ Այդ գիտակցումից հայացքը մթագնում է և դրդում նրան խելահեղության․ նա նետվում է գրքերի վրա, գցում դրանք գետնին ու սկսում ոտնատակ անել։ Խանութի աշխատողները փորձում են կանգնեցնել նրան՝ հրելով ու սպառնալով։
-Ոստիկանությո՛ւն, հենց հիմա ոստիկանություն եմ զանգում։
Բայց Խ-ն չի հանձնվում և շարունակում է թքի ու քացահարումների փոթորիկը։
Դաժանությունը մի պահ է ընդհատվում միայն, երբ նա ձեռքն է վերցնում «Ջրարջերի բնազդ»-ի մի օրինակ՝ իր վեպը, այն վեպը, որը հրատարակել է իր նախկին կինը, և աչքերը չորս արած նայում է գրքին։ Խ-ն սկսում է մռնչալ ու պատմության հատվածներն արտասանել անհայտ մի լեզվով։ Այլևս ոչ ոք չի փորձում նրան կանգնեցնել, և նա մնում է մենակ խանութում՝ շրջապատված պատռված գրքերով ու լռությամբ, որը լցվում է երկխոսություններով, կերպարներով, փոխաբերություններով։
Նյարդայնորեն օձիքը քաշքշելուց ու ինքն իրեն ինչ-որ բառեր մրմնջալուց հետո Խ-ն սկսում է մեկը մյուսի հետևից պոկել վեպի էջերը։ Մի քանի վայրկյանից նա ընտելանում է իր իսկ ստեղծագործությունը մանրացնելու զգացողությանը, ասես իրականում սեփական մաշկն է պլոկում։ Դա հանգստացնող գործողություն է․ յուրաքանչյուր պոկված էջ մի վերք է, որ ջնջվում է։ Հիշողությունները թանաքի ու մահվան հոտ ունեն։
Չգիտի՝ որքան ժամանակ է անցել, երբ նկատում է, որ վեպը վերածվել է թղթի կույտի։ Խ-ն հառաչում է և տեղավորվում է ցուցափեղկում՝ մի քանի փրկված գրքերի մեջ, մեջքը հենած պատին, ճակատը՝ ապակուն կպցրած։ Աչքերը փակվում են, զգում է, թե ինչպես են անցորդները կանգնում խանութի առաջ, մատով ցույց տալիս իրեն, ծիծաղում ու ծամածռություններ անում։ Բայց դա նրան չի հետաքրքրում․ այսպես լավ է՝ անզգայացած, պաշտպանված ու ջերմացած, ինչպես մոր արգանդում գտնվող մի արարած։ Արհամարհում է ծաղրանքներն ու հայհոյանքները, ապակուն հասցվող բռնցքահարվածները։ Խ-ն անտեսում է դրանք, որովհետև երկար տարիներ հետո, գուցե ամբողջ կյանքի ընթացքում առաջին անգամ, վերջապես կարողացել է դատարկվել, մնալ անուժ, մնալ գեթ մի ժպիտով՝ շուրթերին։
«Վարձով կյանքեր» գրքից, 2025 թ., «La Discreta» հրատարակչություն
