Վիլյամ Սարոյան․ Լաուրա, անմահ

Անգլերենից թարգմանեց Վարդան Ֆերեշեթյանը

Տունը կողպված էր, մթին, մռայլ, ինքն իր ներսում և այնտեղ  իմ հոգին էր և իմ եղբայրը, իսկ բակում՝ բարձր ու սև նվենու ծառը,  գետաքարից էլ հոծ, անթռչուն, գիշերվա խորունկ ջրափոսում, տան սանդղամուտքը բաց նայում էր իմ վախին, պատուհանները քմծիծաղում էին դրա վրա, ներսում ոչ ոք չկար, ես ինքս փողոցում էի, ողջ երկիրը դատարկ էր, և յուրաքանչյուր սիրտ միտված էր ներս՝ առ գաղտնիքը։

-Այստեղ դարձապտույտի տեղ չկա,- ասացի ես։ Երկիրը դատարկ է, երազը կոտրված, և այն, ինչ մնում է՝ քաղցի և քնի իրականությունն է։- Տանը մարդ չկա,- ասացի ես, եղբայրս էլ տանը չէ, և մնացած բոլորն էլ տանը չեն։ Գնալու տեղ չկա։

Ես կանգնել էի տան առաջ, սարսռալով ու հառաչելով, ներշնչելով վախի բույրը։

-Այստեղ ոչ մի տուն չկա,- ասացի ես,- չկա մի տեղ, որտեղ կարելի էր թաքցնել մարմինը և դառնալ հինավուրց երազ, չկա տարածություն, որտեղ կարելի կլիներ հանգստանալ, չկա կայուն անդորր, որտեղ կարելի էր հիշել, թե ինչպես եմ ապրել այդ ժամանակ, և այդ պատճառով էլ ես ասացի հիմա, որ ինձ համար տուն չկա։

Վիշտը դաժան էր, և ես չէի կարողանում արտասվել։ Ես չէի կարող վազել դեպի դուռը, ինչպես կկամենայի, և ջարդել այն, անցնել տան միջով, ավերելով երկրի վայրը, ցասումից սրտխառնուք ապրելով, որ ոչ մեկին չեմ պատկանում, նույնիսկ տանը, որտեղ ծիծաղում էին իմ եղբայրն ու քույրերը։

-Սա երկիրն է,- ասացի ես,- որում ես կորսված եմ, խորությունը, որում ես գիտեմ կյանքի մենությունը, պահը, որում ես շնչասպառվում եմ, և այդ ես ինքս եմ, միայնակ, արյունն ու ոսկորները, ձևը, խորաթափանցությունը, հպումը, միտքը, այս պահին մահացող, այս տեղում և կյանքի բոլոր պահերին, և Երկրի բոլոր վայրերում՝ դա իմ անունն է, իմ ձևը, իմ դեմքը։ Մի՞թե ես իրավունք չունեմ, երազը վար է ձգում իմ սիրտը, ահը մղում է իմ արյունը առ մահերի բազմությունը, չկա՞ տուն։

Կարոտելով տանը, ես այլ երկիր էի տեսնում, և ես տեսնում էի Լաուրային այնտեղ, այլ քաղաքում, այլ դռան մոտ, ինձ հետ այլ լեզվով խոսող, և ես ասացի՝ ես տուն չունեմ, Լաուրա, և երկրի բոլոր անկյուններում ես կայի, երբ մի ակնթարթ առաջ, ինչ-որ տեղ կորսված, բայց հիշող, մենք քայլում էինք միասին նախնադարյան երկրով, լեզվով չճնշված, անմեղությամբ իմաստուն, ընձառյուծը հետևում էր քո ձեռքին, համբուրելով այն, ագռավը խոհածում էր քո գլխավերևում, սիրուց հիվանդ, սողունը սահում էր երկրի վրայով քո ոտքերի մոտ, և ես, Լաուրա, երկրպագելով այդ սրբությունները։- Այո։

Գիշերը մթնեցրեց տունը, և ես հիշեցի։ Դպրոցում նա նստում էր իմ մոտի միջանկյալ շարքում, փոքրիկ հրեուհին, այնքան շատ լավ բան կար, որ ես չէի կարողանում և ոչ մի դաս սովորել, նրա ներքին հմայքի դասից բացի, երկրի հավասարակշռությունից, և ես հիշում էի, թե ինչպես էի ամեն առավոտ գնում դասարան դողը կրծքումս, ինչպես ժայռն է դողում, նրա մասին խորհելիս, հինավուրց արյունը մոլեգին թարմացող նրա ներկայությունից, և ես ոչ մի դաս չսովորեցի, և նրանք  ասացին՝ այս տղան քնած է։ Նա ոչինչ չի սովորում, նա չի կարողանում կարդալ և չի կարողանում սպասել, նա ողջ օրը երազներ է տեսնում։

Եվ այդժամ ես հիշեցի իմ պատասխանը։ Ես այդ չէի կարող բառերով արտահայտել, քանի որ բառեր չգիտեի, բայց ես ասացի՝ ես սովորում եմ։ Մի՞թե դուք այնքան կույր եք, որ չեք տեսնում նրան, այդ փոքրիկ հրեուհուն։ Մի՞թե դուք չեք հասկանում, որ այդ երեխան նա է, ում հավասարակշռությունը ողջ տեսանելիի և անտեսանելիի, ձևավորվածի ու չձևավորվածի հավասարակշռությունն է։ Այդ աչքերի, շուրթերի, հոնքերի և թարթիչների, ձեռքերի ժպիտը՝ մի՞թե այն ձեզ համար ոչ մի նշանակություն չունի։ Արդյոք իմաստ կա՞ հավերժ երկու անգամ երկուսից ավելի լինելու մեջ, և եթե ագարակատերը վեց խնձոր ուներ, իսկ նա երկուսը տվեց, ապա որքա՞ն է մնում։ Արդյոք կարո՞ղ է  նոր սուբստանցիայի իմաստը, հանկարծ այս մեծ հովտում հառնող, այդպիսին լինել՝ և երկուսին գումարած երկուսը չորս անգամ ոչի՞նչ։ Իսկ դե ինչպես նրա շուրթերը, հոնքերն ու թարթիչները, նրա վարսերը, նրա միտքը, նրա շարժումը սենյակից սենյակ՝ ամեն առավոտ, Երուսաղեմի՞ց։ Իսկ ինչպե՞ս Լաուրան։ Երկու անգամ երկուսը։ Վեց խնձորը և չորսը տվեցի՞ն։

Հիշելով նրան, նա ինձ հայտնվեց երազում, որը ես տեսնում էի և մոռացա, այն տեղում, որտեղ մենք միասին էինք, լռության մեջ, իմանալով միմյանց մասին, որտեղ մենք քայլում էինք, մի ողջ նոր երկիր էր բացվել իմ մեջ, ծանակելով երկիրը, որ ես գիտեի, և ես կանգնած էի մթին տան առաջ, սպասելով լույսին պատուհանում, դռան բացվելուն, եղբորս ներկայությանը, ինչ-որ մեկին իմ սեփական մարմնից, որպեսզի  կարողանայի մտնել, չերկնչելով, և ննջել իմ կյանքի իրականությամբ, բայց ես լույս  չէի տեսնում, դռան բացում, եղբորս և իմ կերպարանքը, և կարոտն առ տունը, խուճապի մեջ մղվեց ներս, այլ տեղ, իմ սիրտն ահից փախչում էր, և ես գնալու տեղ չունեմ։

Անարցունք, ես սգում էի եղբորս, երազելով, թե նա մահացել է, և քույրերիս համար, երազելով առ այն, թե ողջ ժամանակն անցել է, և նրանց ծիծաղն ավարտվել է, և իմ մոր համար, երազելով առ այն, որ նրա տունը փլվել է, և ինքս իմ, ուրիշի կերպարանքով, այնտեղ վերադարձող և տարօրինակ զգացողություն ապրող։ Մեր տունն այստեղ էր, այն այստեղ էր, ես գիտեմ, որ այն այստեղ էր։ Զգացողությունը։ Մենք ապրում էինք այնտեղ այն ժամանակ, այն տարիներին, հենց այս հովտում, հենց այս օդում։ «Եղբայրս մահացած է»,- երազում էի ես։ Երկրի ոչ մի անկյունում չի լսվում նրա ծիծաղը։ Երկիրը դատարկ է, տունը փլվել է, ծառը չի ծնվել, ամեն ինչ վերջացած է, ամեն ինչ, բացի իմ ուրվականից, որ շարժվում է մթին մեռյալ փողոցներով իր անմահության վայրի փնտրտուքներում։

Ես գիտեի, թե որտեղ էր ապրում Լաուրան։ Դա մի փոքրիկ տնակ էր, երկու ծփենու ծառով, որոնք աճում էին առջևի բակում, և ես սկսեցի քայլել մութ փողոցներում, վախենալով, բայց հիմա, չգիտես ինչու, անվախ, զգալով, որ ես տուն չունեմ, և իմանալով, որ ես այլևս վախենալու բան չունեմ։ Եվ ես դա գիտեի։ Ես քայլում էի որպես մի արարած, որը դեռևս չի ձևավորվել, և դեռևս գիտակցում էի իր վերջնական ձևը, մահն ու անհետացումը, օտար ափերում մարմնի հանկարծական քարացումը, ծառերի ճյուղերի հանկարծական տերևաթափը, ծաղիկների հանկարծական շողանքը, երկրի ընդերքում հանկարծական զայրույթը, երկրաշարժն ու ջրհեղեղը, հանկարծական խռովությունը, ես ամբողջովին, այժմ արդեն անկերպարան, բայց իմ անկերպարան լինելու պատճառով, և իմ անզբաղության պատճառով, վերջնական ձև չունեցող, մեկ բան և բոլոր բաները,  ամբողջ նյութը, ամբողջ շարժումը, ամբողջ հոդավորումը, քար, տերև, ծով, երկինք․ ես արտաքսված եմ, բայց անմահ։

Նրա տան բոլոր դռների առաջ ես հիվանդ էի երկրպագությամբ։ Ես ասացի, որ այդ դարպասներին դիպել է նա, և ես դիպել եմ դրանց, իմ ձեռքն այրվում էր նրա  ուրվականի հպումից։ Եվ նայելով տանը, որում նա ապրում էր, ես ներշնչում էի տունն այդ թոքերիս մեջ, խոնարհվելով դրա առաջ։ Դարպասների մոտ այն երկիրն է, որը ես գիտեի, երկրներից ամենաուշահասը, անհետացել էր, և դրա փոխարեն այլ մեկն էր, այն, որ ես փնտրում էի։ Այդ պահը ևս մի ակնթարթ էր։ Ես ուզում էի մոտենալ նրա տան դարպասին, կամացուկ թակել ու հարցնել։ Արդյոք ինձ կարելի՞ է մտնել, եթե ես քնեմ այնտեղ, լինելով անտուն, եթե ես գնալու տեղ չունենամ, եթե ես նստեմ նրա հետ մի սեղանի շուրջը, եթե ես քաղցած լինեմ, եթե ես տեսնեմ նրան և լռեմ, իմանալով խոսքերի ունայնությունը, բայց ես չէի կարող այդ անել։

Ես հիշեցի ինձ այնպիսին, ինչպիսին կայի՝ մռայլ ու լուրջ տղա, ուսման մեջ թերացող ու հիմար, և հասկացա, որ այդ չի կարող լինել։ Ես ուզում էի մտնել, բայց գիտեի, որ չեմ կարող, որովհետև ես ես եմ, իսկ նա՝ նա ինքն է, անխուսափելիորեն ներկա պահին և ներկա երկրին պատկանող։

Ես շրջվեցի և գնացի դեպի այն տունը, որտեղ ապրում էի, աղոթելով, որպեսզի պատուհանում լույս վառվի, որպեսզի ինչ-որ մեկն ինձ հետ խոսի, որպեսզի ինչ-որ մեկը կործանի իմ բացակայությունը, թույլ տա ինձ ննջել, և երբ ես հասա տանը, կրկին մթնեց, և երկրի դատարկությունը չափազանց մեծացավ, որպեսզի տեղավորեր կենդանի մարմինը, և ես արտասվեցի, իմ շնչառությունը հեծկլտոցներվ դուրս էր թռչում ինձնից։ Ես կանգնել էի տան առաջ անօգ և չար, զգալով իմ կյանքի ամայացումը իրականության առաջին իսկ պահից, և քանի դեռ ես լալիս էի, ես աղոթում էի, ես նզովում էի, ես ծիծաղում էի, և իմ մարմինը, ասես դա այն չէր, ինչը ես ունեի, ցասումից թռչկոտում էր, և ես մունջ ճչում էի, իսկ սիրտն իմ մոլեգնում էր երկրի երեսին։

Վերջապես, ես չգիտեմ երբ և քանի րոպեից և կամ քանի տարուց հետո, եղբայրս եկավ քաղաքից մեր տուն հեծանվով, հրաշալի կերպով հայտնվելով ակերի վրա, ծիծաղելով իմ վշտի վրա, զրուցելով ինձ հետ։ -Բեն,- ասաց նա։- Դու ինչո՞ւ ես լալիս, Բեն։ Ես իմ սրտում պատասխանեցի․ «Մի րոպե առաջ դու մեռած էիր, մենք բոլորս մեռած էինք, տունն անհետացել էր, աշխարհը դատարկվել էր»։ Ես ուղևորվել էի Լաուրայի աշխարհը, բայց նա այնտեղ չէր։ Երբ ես վերադարձա, տանը մութ էր։ Ես մենակ էի, և գնալու տեղ չունեի։ Ես տուն չունեմ։

Բայց ես չէի կարողանում խոսել։

Եղբայրս բացեց տան դուռը բանալիով, և մենք տուն մտանք, և ես տեսա, որ այդ ամենն այնտեղ էր՝ պատերը, առաստաղը, հատակը, սեղանները, աթոռները, մահճակալները, վառարանը, մենք ինքներս ողջ էինք տանը, և դա այնքան լավ էր, նույնիսկ  մեր ներկա կյանքի վաղանցիկությունն այնքան լավ էր, որ ես ստիպված եղա լալ, ես սկսեցի բռունցքներով խփել սեղանին՝ ծիծաղելով ու լալով։ Իմ սրտում ես ասացի․ Ես տուն չունեմ, ինձ համար տեղ չկա, որպեսզի այլ կյանքով ապրեմ, բայց սա տուն է, որում ես ապրում եմ այս կյանքով, միայնակ, այս երկրի երեսին և այս ժամանակ, և եղբայրն իմ հաց ու պանիր է բերել, և մենք նստած էինք սեղանի մոտ և ուտում էինք, և քանի դեռ ես ուտում էի, պահպանելով իմ արտաքին կյանքը, իմ ուրվականն ու Լաուրայի ուրվականը, այլ երկրի երեսին ապրող, զբոսնում էին միասին, և ես գիտեի, որ միշտ այնտեղ կլինեմ, թաքնված, գաղտնի ու անժամանակյա, իմ մարմինը կորսված երկրի վիթխարի մարմնում, Լաուրայի մարմնի կողքին, անմահ։