Յասունարի Կավաբատա. Լռություն
Ասում են, որ Օմիա Ակիֆուսան այլևս երբեք որևէ բառ չի արտասանի։ Ասում են, որ նա այլևս երբեք չի ստեղծի որևէ պերսոնաժ, թեև նա գրող է, և նա ընդամենը վաթսունվեց տարեկան է։ Դրա տակ ենթադրվում է ոչ թե պարզապես այն, որ նա այլևս երբեք վեպեր չի գրի, նաև այն, որ նա այլևս չի գրի և ոչ մի տառ կամ հիերոգլիֆ։ Ակիֆուսայի աջ ձեռքը կաթվածահար է, և նա նույնքան համր է, ինչքան և իր լեզուն։ Բայց ես լսել եմ, որ նա կարող է շարժել ձախ ձեռքը, այնպես որ ես խելամիտ եմ համարում ենթադրել, որ նա կարող էր գրել, եթե կամենար։ Եթե նույնիսկ համարենք, որ նրա համար անհնար կլիներ որևէ երկարության հատված գրել, այդուհանդերձ հավանական է թվում, որ նա կարող էր գրել բառեր կատականա խոշոր տառատեսակով, երբ կամենար խնդրել, որ իր համար ինչ-որ բան անեին։ Բայց քանի որ հիմա նա չի կարողանում խոսել, որովհետև չի կարող ո՛չ նշաններ անել, ո՛չ էլ ազատ ձեռածել, նույնիսկ ամենածուռ կատականա գրելը կթույլատրեր նրան հաղորդել իր մտքերն ու հույզերն այնպես, ինչպես հնարավոր չէր լինի այլ պայմաններում։ Իհարկե, թյուրիմացություններ ավելի քիչ կլինեին։
Որքան էլ երկիմաստ լինեին բառերը, դրանք, անշուշտ, շատ ավելի հեշտ է հասկանալ, քան մարմնի անճարտար լեզուն կամ անհմուտ շարժմունքը։ Նույնիսկ եթե ենթադրենք, որ ծեր Ակիֆուսային հաջողվում էր ցույց տալ, որ նա ինչ-որ բան էր ուզում խմել, օրինակ՝ սեղմելով շուրթերը ծծելու ձևով կամ նմանակելով գավաթի մոտեցումը բերանին՝ պարզապես ճշտել՝ ինչ է նա ուզում՝ ջուր, թեյ, կա՞թ, թե՞ դեղ, այդ չորսից որը՝ նույնիսկ դա դժվար կլիներ։ Ինչպե՞ս նա կտարբերեր ջուրը թեյից։ Միանգամայն պարզ կլիներ՝ ինչ նկատի ուներ, եթե նա գրեր «ջուր» կամ «թեյ»։ Նույնիսկ մեն մի տառը՝ «ջ»-ն կամ «թ»-ն, կհաղորդեր ուղերձի իմաստը։ Հիրավի, տարօրինակ է, որ մարդը, քառասուն տարի ապրած, կիրառելով տառերն ու հիերոգլիֆները բառեր գրելու համար, պիտի այժմ, երբ նա համարյա լիովին կորցրել է այդ տառերն ու հիերոգլիֆները, և, հետևաբար, հանգել է այն ուժի ընկալմանը, որոնցով դրանք օժտված են աշխարհում՝ ամենահիմնարար իմաստը և մեծագույն վստահությամբ՝ այժմ, երբ նա սովորել է օգտվել դրանցից այդպիսի բանիմացությամբ, արդյոք տարօրինակ չէ՞, որ ինքը հրաժարվում էր դրանցից։ Մի «ջ» կամ «թ» տառը կարող է ավելին արժենալ, քան ողջ հոսքը, հիրավի վիթխարի հոսքը բառերի և տառերի, որոնք իր տրամադրության տակ են եղել ամբողջ կյանքում։ Այդ միակ տառը կարող էր ավելի պերճախոս հայտարարություն դառնալ, ավելի կարևոր գործ։ Այն լիովին կարող էր ավելի մեծ ուժ ունենալ։ Ես մտածեցի, որ կարող էի փորձել այդ մասին ասել ծեր Ակիֆուսային, երբ այցելում էի նրան։
Կամակուրայից մեքենայով Ջուսի հասնելու համար պետք է անցնել թունելի միջով, և ճանապարհն էլ շատ հաճելի չէ։ Հենց թունելի առջև գտնվում է դիակիզարանը, և լուրեր են պտտվում, որ վերջին ժամանակներս այնտեղ ուրվական է հայտնվում։ Ինչպես լեգենդն է բարբառում, գիշերը, դիակիզարանի տակով անցնող մեքենաներում հայտնվում է երիտասարդ կնոջ ուրվականը։
Երբ մենք անցնում էինք, դեռևս լույս էր, այնպես որ անհանգստանալու բան չկար, բայց, այդուհանդերձ, ես հարցրի ծանոթ տաքսիստին, թե նա ինչ գիտի։
-Ինքս նրան չեմ հանդիպել, ոչ, բայց մեր ընկերությունում մի տղա կա, որը նրան տեղ է հասցրել։ Եվ դա վերաբերում է ոչ միայն մեր ընկերությանը․ նա երթևեկել է և մյուս ընկերությունների տաքսիներով։ Մենք պայմանավորվեցինք, որ մեզ հետ օգնական կվերցնենք, եթե գիշերը այդ ճանապարհով գնանք։ Դատելով այն բանից, ինչպես էր խոսում, նա այդ պատմությունը կրկնում էր բավական հաճախ, որպեսզի չհոգներ այն պատմելուց։
-Որտե՞ղ է նա հայտնվում։
Իսկապես, որտե՞ղ։ Ջուսիից միշտ վերադառնում են դատարկ մեքենաները։
-Նա չի հայտնվում, երբ մեքենայի մեջ մարդիկ կան։
-Բայց ես լսել եմ, որ վերադառնում են դատարկ մեքենաները։ Ես կարծում եմ, որ նա թաքնվել է դիակիզարանի մոտ։ Եվ որքան ես լսել եմ, դա էլ նման չէ այն բանին, որ դու մեքենա ես կանգնեցնում, ևնա նստում է։ Դու չգիտես, երբ է նա նստում։ Վարորդը սկսում է իրեն փոքր-ինչ տարօրինակ զգալ և շրջվում է, իսկ խցում երիտասարդ կին է նստած։ Բայց քանի որ նա ուրվական է, հետնամասի հայելում նրա արտացոլանքը չկա։
-Դա տարօրինակ է։ Ես կարծում եմ՝ ուրվականները չե՞ն արտացոլվում հայելիներում։
-Կարծում եմ՝ ոչ։ Ասում են, որ նա արտացոլանք չունի։ Նույնիսկ եթե մարդկային աչքերը կարողանային այն տեսնել․․․
-Այո, բայց ես կարծում եմ, որ մարդկային աչքերը կտեսնեին այն, այնպես չէ՞։
-Հայելիներն այնքան տպավորվող չեն,- ասացի ես։
-Բայց, իհարկե, հայելուն նայող աչքերը, մարդկային էին, այնպես չէ՞։
-Բայց նրան տեսել են ոչ թե մեկ կամ երկու հոգի,- ասաց վարորդը։
-Դե, դու վախենում ես և ասես ցնցվում ես, և այդ պատճառով սկսում ես շատ արագ ընթանալ, իսկ հետո, երբ մտնում ես Կամակուրայի կենտրոն, ուժասպառվում ես, և այդ ընթացքում նա հեռանում է։
-Ուրեմն նա երևի թեԿամակուրայից է։ Նա երևի թե ուզում է վերադառնալ Կամակուրայի իր տունը։ Նրանք չգիտեին, թե ով է նա։
-Ա՜խ, հիմաես էլ չգիտեմ․․․
Եթե նույնիսկ նա իրոք իմանար կամ եթե տաքսիստների մեջ ինչ-որ զրույցներ պտտվեին այն մասին, թե ով է նա և որտեղից է ծնունդով, կասկածելի էր, որ վարորդն այնքան անզգույշ լիներ, որ այդ մասին ասեր ուղևորին։
-Նա կիմոնոյով է՝ ուրվականը, նա բավական գեղեցիկ կին է։ Այն էլ չէր, թե ինչ-որ մեկը թիկունքից աչք էր ածում նրան կամ դրա նման մի բան։ Ուրվականին պլշած նայելն այնքան էլ հեշտ բան չէ։
-Նա երբևէ ինչ-որ բան խոսո՞ւմ է։
-Ես լսել եմ, նա չի խոսում։ Վատ չէր լինի, եթե նա գոնե շնորհակալություն հայտներ, լա՞վ։ Դե, իհարկե, երբ ուրվականները խոսում են, նրանք միշտ բողոքում են։
Հենց թունել մտնելուց առաջես թիկունքիցսնայեցի լեռանը, որի վրա կեցած էր դիակիզարանը։ Դա Կամակուրա քաղաքի դիակիզարանն էր, այդ պատճառով թվում էր, որ մեծ մասն այնտեղ թաղված մեռյալների կկամենա վերադառնալ Կամակուրայի իրենց տները։ Միգուցե վատ չէր լինի, եթե կինն այդ դառնար խորհրդանիշը բոլոր այդ մեռյալների, երթևեկող դատարկ տաքսիներում։ Բայց ես չհավատացի այդ պատմությանը։
-Ես երբեք չէի կարծի, որ ուրվականին տաքսի պետք կգա։ Մի՞թե նրանք չեն կարող գնալ այնտեղ, որտեղ խելքները փչի։
Մենք մոտեցանք Օմիա Ակիֆուսայի տանը շուտով այն բանից հետո, երբ ելանք թունելից։
Ամպամած երկինքը ժամը չորսին թեթևակի երփներփվել էր դեղձագույնով՝ մոտալուտ գարնան նշանը։ Ես մի պահ փոքր-ինչ հապաղեցի Օմիայի տան դարպասի մոտ։ Մինչև այնութ ամիսները, որ անցան այն օրից ի վեր, երբ նա ինքը վերածվեց կենդանացած ուրվականի, ես այցելել էի ծեր Ակիֆուսային ընդամենը երկու անգամ։Երևի թե սա կլինի վերջին անգամ։ Առաջին անգամ դա հենց նրա կաթվածից հետո էր։ Նա մոտավորապես մի քսան տարի մեծ էր ինձնից, մարդ, որին ես շատ հարգում էի, գրող, որ իմ հովանավորն էր։ Բայց ինձ համար․․․ծանր էր նրան այդպիսին տեսնելը՝ այլանդակ, որքան էլ որ նա դժբախտացել էր։ Ես գիտեի, որ եթե Ակիֆուսան երկրորդ կաթվածը տանի, դա երևի թե կլինի վերջը։ Մենք ապրում էինք հարևան երկու տաղտկալի քաղաքներում՝ Ջուսիում և Կամակուրայում, որոնք, ինչպես մենք ասում ենք, իրարից երկու քայլի վրա են, և այն փաստը, որ ես չէի այցելել նրանց, սկսել էր խիղճս տանջել։ Այս աշխարհը լքած մարդկանց թիվը, քանի դեռ ես մտածում էի նրանց այցելելու մասին, ամենևին էլ քիչ չէր։ Դա պատահում էր այնքան հաճախ, որ ես եկա այն համոզման, որ պարզապես կյանքն այդպիսին է։ Ես մտածում էի խանսեցուի համար թղթի մասին, բայց այդ գաղափարը սկսեց անիմաստ թվալ։ Եվ այդ նույնը պատահում էր ինձ հետ մի քանի անգամ։ Հանկարծամահությունը մեկն էր այն բաներից, որոնց ես կարող էի անտարբեր վերաբերվել։ Ես հիանալի հասկանում էի, որ ինքս էլ կարող էի մահանալ ամեն պահի՝ հնարավոր է, մի գիշեր ամպրոպի ժամանակ, և ես վատ էի ինձ հոգ տանում։ Ես ճանաչում էի այլ հեղինակների, որոնք հանկարծամահ էին եղել դեպի ուղեղ արյան զեղումից կամ սրտի անբավարարվածությունից, բայց ես երբեք չէի լսել, որ ինչ-որ մեկը փրկված լիներ, բայց կաթվածահար, ինչպես ծեր Ակիֆուսան։ Եթե գործ ունենաս մարդու հետ, որ դիտարկում էր մահը որպես մեծագույն դժբախտություն, կարելի էր նույնիսկ ասել, որ Ակիֆուսայի բախտը չափազանց բանել էր՝ շարունակել ապրել,խնամառու՝ առանց ապաքինվելու հույսի, որպես հաշմանդամ։ Բայց մեր մեծմասի համար բավական դժվար էր զգալ այդ հաջողության զգացումը։ Մեզ համար նաև դժվար էր ասել, կարող էր Ակիֆուսանինքն ասել, որ իր բախտը բանել էր։ Անցել էր ընդամենը ութ ամիս այն ժամանակից, որ Ակիֆուսան ուղեղի կաթված էր տարել, բայց, որքան ես լսել էի, նրան այցելող մարդկանց թիվը արդեն չափազանց նվազել էր։
Երբեմն ծանր է լինում գործ ունենալ ծեր, խուլուհամր մարդու հետ, բայց պակաս դժվար չէ գործ ունենալ մարդու հետ, որն ունակ է լսելու, բայց չի կարողանում խոսել։ Նա հասկանում է, թե ինչ եք դուք նրան ասում, թեև դուք չեք հասկանում, թե ինչ է նա ուզում ձեզ ասել․ դա նույնիսկ ավելի տարօրինակ է, քան խուլ մարդու հետ խոսելը։
Ակիֆուսայի կինը վաղուց էր մահացել, բայց նրա աղջիկը՝ Տոմիկոն, մնացել էր նրա հետ։ Նրանք երկու աղջիկ ունեին, բայց կրտսերը ամուսնացել և գնացել էր, իսկ Տոմիկոն, մեծ աղջիկը, ի վերջո մնաց հորը խնամելու։ Ակիֆուսան երկրորդ անգամ ամուսնանալու իրական անհրաժեշտություն չուներ, քանի որ Տոմիկոն տան բոլոր հոգսերը վերցրել էր իր վրա․ իրոք, նա ախորժանք էր ապրում ամուրիական կյանքի ազատությունից, և կարելի է ասել, որ այդ պատճառով Տոմիկոն ստիպված էր գնալ հանուն իր հոր որոշակի զոհաբերությունների։ Այն փաստը, որ Ակիֆուսան ամուրի էր մնում, չնայած այն բանին, որ նա բազում սիրավեպեր ուներ, նույնպես վկայում է այն մասին, որ նրա կամքի ուժն այնպիսին էր, որ հաղթահարում էրիր հույզերը, կամ, հնարավոր է, ինչ-որ այլ բան էլ էր տեղի ունենում։
Կրտսեր աղջիկը բարձրահասակ էր և բացառիկ նուրբ դիմագծերով․ նա նման էր հորը փոքր-ինչ ավելի, քան իր քույրը, բայց այդպես էլ դիմահարդարումից չէր օգտվում։ Կարելի է ասել, որ Տոմիկոն այն երիտասարդ կանանցից էր, որոնցից կարելի է սպասել, որ նրանք չամուսնացած կմնան։ Իհարկե, նա արդեն երիտասարդ չէր, մոտ քառասուն տարեկան էր, այդ պատճառով նա դիմահարդարումից չէր օգտվում, բայց նրա մեջ մաքրություն էր զգացվում։ Թվում էր, նա միշտ հանդարտ մարդ էր, և նրա մեջ չկար ասացվածք դարձած ծերացած օրիորդի մռայլություն և գրգռվածություն։ Հնարավոր է, նրա նվիրվածությունը հորը նրան որոշակի մխիթարանք էր ծառայում։ Նա նստում էր իր հոր բարձի կողքին։ Ես ապշեցի, տեսնելով, ինչ սարսափելի էր նա նիհարել։ Ինձ տարօրինակ թվաց, որ ես զարմացել էի, իսկ դա նշանակում էր, որ նրա համար բնական էր նիհար լինելը, բայց չնայած դրան, Տոմիկոյի տեսքը, հանկարծ այդքան ծեր և խորշոմած, ինձ ընկճախտի մեջ նետեց։ Մտքովս անցավ,որ մարդիկ այդ տանը տառապում են։ Ես ասելու բան չունեի այն բանից հետո, որ արտաբերեցիհիվանդի անկողնու մոտ պառկած այցելուի անիմաստ խոսքերը, այդ պատճառով ես ասացի այն, ինչ չպիտի ասեի։
-Լուրեր են պտտվում, որ թունելի մյուս կողմում ուրվական է հայտնվում, դուք լսե՞լ եք։ Ես հարցրի վարորդին այդ մասին այստեղ գալիս, իսկն ասած․․․
Մի՞թե կա։ Ես միշտ տանն եմ, երբ լսում եմ ինչ-որ բանի մասին։ Պարզ էր, որ նա ուզում էր, ես չգիտեմ, ես գիտեմ ավելին, և այդ պատճառով այդ ամբողջ ընթացքում մտածելով, որ ավելի լավ կլիներ չհիշատակել դրա մասին, եզրահանգման հասա այն հարցում, ինչ ես գիտեի։
-Բայց այդպիսի պատմություններին դժվար է հավատալը, համենայնդեպս, մինչև այն պահը, որ ուրվականին քո աչքով տեսնես։ Իհարկե, այդ պատմությանը կարելի է չհավատալ, նույնիսկ եթե դու նրան իսկապես տեսել ես։ Ի վերջո, պատրանքներ միշտ կան։
-Ձեզ հարկ է փնտրել նրան այսօր երեկոյան, միսթր Միտա, պարզել, արդյոք նա իրականում գոյություն ունի՞,- ասաց Տոմիկոն։ Դա տարօրինակ էր նրա կողմից։
-Օ՜, դե դուք տեսնում եք, որ նա չի հայտնվում, երբ լույս է։Արևը մայր կմտնի, եթե դուք մնաք ընթրիքի։
-Ցավոք, վախենամ ես չկարողանամ։ Բացի այդ, ոնց որթե ուրվականը երթևեկում է միայն դատարկ խցերում։
-Դե ինչ, այդ դեպքում դուք անհանգստանալու բան չունեք, այդպես չէ՞։ Հայրս ասում է, որ ինքը չափազանց ուրախ է ձեր այցելության համար, և հուսով է, որ դուք ձեզ կզգաք ինչպես ձեր տանը։ Հայրիկ, չէ՞ որ դու կհրավիրես միսթր Միտային ընթրիքի, ճիշտ չէ՞,- հայտարարեց Տոմիկոն։
Ես նայեցի ծեր Ակիֆուսային։ Ինձ թվաց, որ ծերուկը բարձի վրա գլխով արեց։ Նրա աչքերի սպիտակուցները պղտոր էին, և նույնիսկ բիբերի մեջ դեղնավուն բծեր էին երևում, բայց թվում էր, որ այդ բծերի խորքից նրա բիբերը շողում են։ Թվում էր, նա ահա-ահա երկրորդ հարվածը կստանա, երբ այդ կայծկլտումները հրով բռնկվեցին՝ թվում էր, դա կարող է պատահել ցանկացած պահի, և ես ինձ շատ վատ զգացի։
-Վախենամ, ես կհոգնեցնեմ հորդ, եթե այստեղ երկար մնամ, դե ի՞նչ։Կարող է․․․
-Ո՛չ, հայրս չի հոգնում,- հստակ հայտարարեց Տոմիկոն։- Ես հասկանում եմ, որ իմ կողմից տհաճ է ստիպել ձեզ այստեղ լինել այսպիսի հիվանդ մարդու հետ, ինչպիսին հայրս է, բայց նա հիշում է, որ նա ինքն էլ գրող է, երբ այստեղ կա այլ մի գրող․․․
Ես փոքր-ինչ զարմացա Տոմիկոյի տոնի փոփոխությունից, բայց պատրաստվեցի որոշ ժամանակ մնալ։
-Իհարկե, քո հայրը միշտ գիտակցել է, որ ինքը գրող է։
-Հայրս մի վեպ ունի, որի մասին ես շատ եմ մտածել այն ժամանակից ի վեր, որ նա այսպիսին դարձավ։ Նա գրում էր մի երիտասարդի մասին, որն ուզում էր գրող դառնալ։ Տղան համարյա ամեն օր մորը տարօրինակ նամակներ էր ուղարկում, իսկ հետո նա դադարեց գրել։ Նա վերջնականապես խելագարվեց, և նրան առողջարան ուղարկեցին։ Գրիչներն ու թանաքամանները վտանգավոր են, և նրանք ասացին, որ մատիտները նույնպես վտանգավոր են, այդ պատճառով նրան չէին թույլատրում դրանք ունենալ։ Ձեռագրաթուղթը միակ բանն էր, որ նրան թույլատրում էին ունենալ իր սենյակում։ Նա, հավանաբար, միշտ նստում էր թղթի մի էջի առաջ և ինչ-որ բան էր գրում․․․համենայնդեպս կարծում էր, թե գրում է։ Բայց էջը սպիտակ էր մնում։ Դա ճիշտն էր, մնացածը հորս վեպն է։ Ամեն անգամ, երբ տղայի մայրը գալիս էր նրան այցելելու, նա ասում էր․
-Մայրիկ, ես եմ դա գրել, դու դա կարդացե՞լ ես։ Մայրիկ, դու դա ինձ կկարդա՞ս։
Նրա մայրը նայում էր ձեռագրին, որը նա երկարում էր նրան, այնտեղ ոչինչ գրված չէր, և նա ուզում էր արտասվել, բայց ասում էր․
-Օ՜, դու դա շատ լավ ես գրել, դա շատ լավ է, այնպես չէ՞։
Եվ նա ժպտում էր։ Ամեն անգամ, երբ նա գալիս էր, նա կպչում էր նրան իր ձեռագիրը կարդալու խնդրանքով, և նա սկսում էր նրան կարդալ թղթի մաքուր էջը։ Նրա մտքին փչում էայնպիսի ուշադրությամբ պատմել նրան իր պատմությունները, տպավորություն ստեղծելով, թե նա կարդում է ձեռագիրը։ Դա հորս վեպի հիմնական գաղափարն է։ Մայրը պատմում է․կարդում է իր հիշողությունների գրառումը, ինչ-որ բան, որ նա ինքն է գրել, ահա թե ինչ է, ինչպես նրան թվում է, լսում։ Նրա աչքերը փայլում են հպարտությունից։ Նրա մայրը գաղափար իսկ չունի՝ արդյոք նա հասկանո՞ւմ է, թե ինչ է ինքն ասում, բայց ամեն անգամ, երբ նա այցելում է նրան, կրկնում է միևնույն պատմությունը, և նրանհաջողվում է պատմել այն ավելի ու ավելի լավ՝ սկսում է թվալ, որ նա իրոք կարդում է իր որդու պատմությունը։ Նա հիշում է այն, ինչ մոռացել է։Եվ տղայի հիշողությունները դառնում են ավելի ու ավելի հիասքանչ։ Որդին պատմում է մոր պատմությունը, օգնելով նրան, սյուժեն փոխելով՝ անհնար է ասել, ում վեպն է սա՝ մո՞ր, թե՞ որդու։ Երբ մայրը խոսում է, նա այնքան է կենտրոնացած, որ մոռանումէիր մասին։
Նա ունակ է մոռանալու այն մասին, որիր որդին խելագար է։Քանի դեռ նրա որդին լսում է նրան այդպիսի ուշադրությամբ, անհնար է հասկանալ, խելագար է նա լիովին, կարող է և խելագար լինել, սթափ ուղեղով։ Եվ այդպիսի պահերին մոր և որդու հոգիները միաձուլվում են, ասես նրանք երկուսով ապրում են երկնքում՝ թե՛մայրը, թե՛ երեխան երջանիկ են։ Այն ընթացքում, որ նա շարունակում է կարդալ,նրա մորը սկսում է թվալ, որ իր տղան կարող է իրեն ավելի լավ զգալ, և այդ պատճառով մայրը սկսում է կարդալ մաքուր էջից։
-Դա կոչվում է«Այն, ինչ կարող է կարդալ մայրը»։ Այդպես չէ՞ ձեր հոր գլուխգործոցներից մեկը։ Անմոռանալի ստեղծագործություն։
-Գիրքը գրվել է առաջին դեմքով, հեղինակը որդին է, բայց որոշ բաներ այն ամենից, ինչ նա հիշում է իր մանկությունից, իրականում տեղի ենունեցել իմ քրոջ և ինձհետ, երբ մենք փոքր ենք եղել։ Նրա հետ պարզապես այդ ամենը պատահել է, ինչպես տղայի հետ․․․
-Դա այդպե՞ս է։
Դա առաջին անգամ էր, որ ես լսեցի այդ մասին։
-Ինձ իսկապես հետաքրքիր է, ինչու հայրս գրեց այդպիսի վեպ։ Այժմ այդ գիրքը վախեցնում է ինձ, երբ նա այսպիսին է։ Հայրս խելագար չէ, և ես էլ չեմ կարող այդպիսին լինել, ինչպես նրա մայրը, և կարդալ նրա վեպը, որը դեռ գրված չէր, բայց ինձ հետաքրքիրէ՝ արդյոք նա չի՞ գրում այդ վեպը իր գլխում նույնիսկ հիմա։
Ինձ ապշեցրեց, որ Տոմիկոն արտասովոր մարդ էր, ընդունակ ասելու այդպիսի բաներ, թեև ծեր Ակիֆուսան հավանաբար լսում էր յուրաքանչյուր բառը։ Ես չգիտեի, ինչ պատասխանել։
-Բայց հայրդ արդեն բազում երևելի ստեղծագործություններ է գրել․ նա և առ գրականությունը հակված տղան միանգամայն տարբեր մարդիկ են։
-Դուք այդպե՞ս եք կարծում։ Ես կարծում եմ, որ հայրս դեռևս ուզում է գրել։ Իհարկե, ոչ բոլորը դրան համաձայն կլինեն։
Անձամբ ես մտածում էի, որ նա արդեն բավականաչափ գրել է, բայց եթե ես ծեր Ակիֆուսայի տեղը լինեի, ես գաղափար իսկ չունեմ, թե ինչ կմտածեի։
-Պարզապես ես չեմ կարող գրել իմ հոր համար։ Լավ կլիներ, եթե ես կարողանայի գրել այն, որ կարող է կարդալ աղջիկը, բայց ես չեմ կարող․․․
Նրա ձայնը հնչեց ինձ համար ինչպես ջահել կնոջ ձայնը դժոխքում։ Այն փաստը, որ Տոմիկոն վերածվել էր կնոջ, որն այդպիսի բաներ է ասում, արդյոք դա կարո՞ղ էր նշանակել, որ նա մշտապես գտնվում էր իր հորը խնամելու վիճակում, որն ասես կենդանացած ուրվական էր, նա տարվա՞ծ էր նրանում ինչ-որ բանով։
Մտքովս անցավ, որ նա կարող էր սարսափելի հիշողությունների գիրք գրել Ակիֆուսայի մահվան մասին։ Ես սկսեցի սաստիկ ատելություն ապրել։
-Իսկ եթե դու փորձես գրել քո հոր մասին․․․
Ես զսպեցի ինձ չհավելել․
-Քանի դեռ նա ողջ է, և հանկարծ հիշեցի Մարսել Պրուստի մի քանի խոսքերը։ Մի ազնվական իր հիշողություններում, որոնք ի վերջո կհրատարակվեն, չարաշահում էր շատ մարդկանց, և ահա թե ինչ է նա գրում․«Ես մահվան շեմին եմ։ Ես հուսով եմ, որ իմ անվան վրա չափազանց շատ կեղտ չեն լցնի, քանզի ես չեմ կարող պատասխանել»։
Այն էլ չէ, թե Ակիֆուսայի և Տոմիկոյի միջև ամենինչ ամենևին այդպես չէր։ Նրանք ոչ մի դեպքում անծանոթներ չէին, հնարավոր է, նրանց միջև ինչ-որ խորհրդավոր բան էր տեղի ունեցել, այլասերված դյուրահույզ փոխներգործություն, ելնող շրջանակներից այն բանի, որ ապրում է հայրերի և աղջիկների մեծմասը։
Ինձ ապշեցրեց այն տարօրինակ միտքը, որ Տոմիկոն կարող էր գրել իր հոր մասին այնպես, ասես նա ինքն իր հայրն էր դարձել։ Արդյոք դա դարձավ դատարկ խա՞ղ, թե՞ արվեստի ստեղծագործության վերափոխում, թվում էր, ամեն դեպքում կարող էր որոշակի մխիթարություն բերել երկուսին էլ։ Ակիֆուսան կարող էր փրկվել իր բացարձակ լռությունից, բառային քաղցից։ Բառային քաղցը, անշուշտ, անտանելի բան է։
-Հայրդ կկարողանար հասկանալ այն, ինչ դու կգրես, և գնահատել դա՝ դու չէիրկարդա թղթի մաքուր էջը, և եթե դու իրոք գրեիր քո հոր մասին, եթե նա լսեր, ինչպես ես դու կարդում․․․
-Ի՞նչ եք կարծում՝ դա կլինե՞ր իմ հոր աշխատանքը։ Եթե դե դրանից․․․ փոքր ինչ․․․
-Կա դե թեկուզ մի մասը դրանից՝ կախված է աստվածներից, և նաև այն բանից, որքան եք դուք մտերիմ։ Ես չեմ կարող դա իմանալ։
Բայց ինձ թվում էր, որ գրքում, գրված այդ կերպ, ավելի շատ կյանք կլինի, քան Ակիֆուսայի մահվանից հետո գրված հիշողությունների գրքում։ Եթե ամեն ինչ լավ անցներ, նույնիսկ այն կյանքը, որով նա ապրում էր հիմա, կարող էր թանկարժեք լինել գրական առումով։
-Եթե նույնիսկ հայրդ հետո էլ լռություն պահպանի, նա, միևնույն է,կարող էր քեզ օգնել և շտկել քո սխալները։
-Դա ոչ մի նշանակություն չի ունենա, եթե այդպիսով դառնա իմ սեփական աշխատանքը։ Ինձ հարկ կլինի դա շատ մանրամասն քննարկել, ավելի զգույշ հորս հետ։- Տոմիկոյի ձայնը աշխույժ էր հնչում։-Ոնց որ թե ես նորից չափազանց շատ ասացի։ Մի՞թե այն, ինչ ես անում էի, նման չէ այն բանին, որ ես ստիպում էի ծանր վիրավոր զինվորին մարտի վերադառնալ։ Մի՞թե դա նման չէր սրբավայրում լռության խախտմանը։ Նա կարող էր տառեր կամ հիերոգլիֆներ գրել, եթե կամենար։ Հնարավոր է, նա կգերադասեր լռություն պահպանել, կգերադասեր անբառ լինել ինչ-որ խորունկ տխրությունից, ինչ-որ ափսոսանքից։ Մի՞թե իմ սեփական փորձը չի սովորեցրել ինձ, որ ոչ մի խոսք չի կարող այնքան շատ բան ասել, ինչպես լռությունը։ Բայց Ակիֆուսան պետք է շարունակեր լռել, եթե նրա խոսքերը պիտի սերեին Տոմիկոյից, մի՞թե դա չէր լինի լռության ուժերից մեկը։ Եթե մարդն ինքը բառեր չգործածի, մյուս մարդիկ խոսում են նրա փոխարեն։ Ամեն ինչ խոսում է ինքն իր համար
-Իսկ ես պե՞տք է։Հայրս ասում է, որ ես պետք է անհապաղ ձեզ սակե հյուրասիրեմ՝ համենայնդեպսսրանով։
Տոմիկոն ելավ։
Ես բնազդաբար նայեցի Ակիֆուսային, բայց ոչինչ չէր մատնաշում այն, որ ծերուկը ինչ-որ բան ասաց։ Նա ինչ-որ մռայլ տե՞սք ուներ։ Իսկ գուցե ինչ-որ բա՞ն կար, որ նա ուզում էր ասել։ Կամ միգուցե նրան բարկացնում էր, որ նա հայտնվել էր մի իրավիճակում, երբ իրեն թվում էր, որ ինքը ընտրություն չունի, բայց այն, որ ինքը խոսի։
-Ի՞նչ եք դուք մտածում այն մասին, որ հենց նոր ասաց Տոմիկոն,- դիմեցի ես նրան։-Ես համոզված եմ, որ դուք կկարողանայիք ստեղծել հետաքրքրություն գրգռող աշխատանք, որն իրոք կտարբերվեր ձեր«Այն, ինչ մայրը կարող է կարդալ» գործից, որը ես կկարողանամ ընթերցել։ Ես սկսեցի նույնբանը զգալ, երբ խոսում էի Տոմիկոյի հետ։
-Դուք երբեք չեք գրել ինքնակենսագրական վեպ կամ ինքնակենսագրություն, հնարավոր է, այժմ, երբ դուք ինքներդ ունակ չեք գրելու, դուք կօգտագործեք ուրիշի ձեռքը, որպեսզի այդպիսի ստեղծագործության ծնունդը, հնարավոր է, թույլատրի ձեզ բացահայտել արվեստի ճակատագրերից մեկը։ Ես չեմ գրում իմ մասին և չեմ կարծում, որ կկարողանամ իմ մասին գրել, եթե նույնիսկ փորձեմ, բայց եթեես լռեի և եթե կարողանայի այդպես գրել․․․Ես չգիտեմ, կզգայի ինչ-որ բերկրանքի պես մի բան, ասես թե ես վերջապես գիտակցեցի ճշմարտությունը, եթե ես մտածեի․ «Մի՞թե ես հենց այդպիսին եմ»,- կամ եթե ես այդ ամենը համարեի խղճուկ և հանձնվեի։ Բայց ամեն դեպքում, դա հետաքրքիր կլիներ։
Տոմիկոն վերադարձավ սակեով և խորտիկներով։
-Կարո՞ղ եմ ես ձեզ առաջարկել ինչ-որ բան խմել։
-Շնորհակալություն։ Հուսով եմ` դուք ինձ կներեք այն բանի համար, որ ես խմում եմ ձեր ներկայությամբ, միսթր Միտա, դե․․․ինչ, շնորհակալ եմ ձեզ։
-Վախենամ` այնպիսի հիվանդների հետ, ինչպիսին նա է , այնքան էլ չի ստացվում զրույց վարել։
-Ընդհանրապես, ես շարունակում եմ մեր նախորդ բանավեճը, իսկ դո՞ւք։ Իրականում, սակեն տաքացնելիս, ես մտածեցի, որ դա կարող է հետաքրքիր լինել, եթե ես գրեի հորս փոխարեն նրա բոլոր սիրավեպերի մասին, որոնք ունեցել է նա մորս մահվանից հետո։ Նա ինձ պատմել է դրանց մասին ամենայն մանրամասնություններով, և կան նույնիսկ որոշ բաներ, որոնց մասին հայրս մոռացել է, իսկ ես մինչև հիմա հիշում եմ․․․Ես վստահ եմ՝ դուք գիտեք, միսթր Միտա, որ երկու կին սուրացին այստեղ, երբ հայրս կորցրեց գիտակցությունը։
-Այո։
-Ես չգիտեմ՝ արդյոք դա նրանի՞ց էր, որ հայրս երկար ժամանակայդ վիճակում էր, կամ էլ այն բանից, որ ես այստեղ եմ, այս երկու կանայք կանգ առան։ Բայց ես նրանց մասին ամեն ինչ գիտեմ, հայրս ինձ ամեն ինչ պատմել է նրանց մասին։
Ես չեմ կարող հավատալ, որ հայրս ինձ սուտ է ասել, և, թվում է, ժամանակի ընթացքում ես սկսեցի հասկանալ նրա զգացմունքները․․․
Նա ելավ․
-Բայց ինչո՞ւ դուք հենց նրանչհարցնեք այդ մասին։ Ես կպատրաստեմ ամեն ինչ մեր ընթրիքի համար և կվերադառնամ։
-Խնդրում եմ, իմ համար մի անհանգստացեք։
Ես գնացի Տոմիկոյի հետ և նրանից վերցրի գավաթը։
-Երբ դուք զրուցում եք, ամենից լավը արագ սակե լցնելն է։- Տոմիկոն զրուցում է համրի հետ։
-Ոնց որ թե քո սիրային արկածները այժմ դարձել են հասարակայնության սեփականությունը։ Կարծում եմ՝ այդպես է կառուցված անցյալը։
Հնարավոր է՝ ես տատանվում էի, արդյոք արժե՞ գործածել «մահ» բառը, հենց այդ պատճառով ես ասացի «անցյալը»: Դե, իհարկե, քանի դեռ նա ողջ էր, անցյալը պատկանում էր ծեր Ակիֆուսայի՞ն։ Կամ էլ թե հարկ է դիտարկել դա որպես յուրատեսակ համատեղ տիրո՞ւյթ։
Հնարավոր է, եթե մենք մեր անցյալով կիսվելու հնարավորություն ունենայինք, մենք պարզապես կուզենայինք գնալ առաջ և կիսվել դրանով։
Անցյալն իրականում այն բաներից չէ, որոնք պատկանում են որևէ մեկին՝ հնարավոր է, ես կասեի, որ մարդը ունի միայն իր խոսքերը, որոնք գործածվում են ներկայում, որպեսզի պատմեն անցյալի մասին։ Ոչ թե պարզապես ինչ-որ մեկի սեփական խոսքերը, նշանակություն չունի, ում խոսքերն են դրանք։ Ոչ, սպասեք, բացառությամբ այն բանի, որ ներկա պահը սովորաբար մունջ է, այդպես չէ՞։ Նույնիսկ երբ մարդիկ խոսում են՝ ընդամենն այնպես, ինչպես ես հիմա, ներկա պահն ընդամենը «ջ» կամ «թ» հնչյունն է։ Դա, միևնույն է, պարզապես անիմաստ լռություն է, այդպես չէ՞։
-Ոչ։ Լռությունը, իհարկե, իմաստազուրկ չէ, ինչպես դուք ինքներդ հասկացաք․․․Ես կարծում եմ, որմահառաջ ես կուզենայի թաղվել լռության մեջ, համենայնդեպս, որոշ ժամանակ։ Մինչև գալս մտածում էի այդ մասին, բայց ոնց որ թե դու պիտի դե գոնե կարողանաս կատականա արտագրել, և այդուհանդերձ դուք հրաժարվում եք գեթ մի տառ գրել։ Դա ձեզ ընդհանրապես անհարմար չի՞ թվում։ Եթե դուք ուզում եք ինչ-որ բան անել, օրինակ՝ եթե դուք գրեիք «ջ» ջրի համար կամ «թ» թեյի համար․․․
Արդյոք կա՞ ինչ-որ լուրջ պատճառ, որի համար դուք հրաժարվում եք գրել։
Օ՜, այժմ ես հասկանում եմ-ը նույնպես պետք է անիմաստ չլինի։ Նույնն է և մանկական թոթովանքը։ Մանուկը հասկանում է, որ մայրը սիրում է իրեն։ Այդպես գրված է «Ինչ կարող է կարդալ մայրը» գրքում, այնպես չէ՞։ Բառերը սերում են մանկական թոթովանքից, և ուրեմն բառերը սերում են սիրուց։ Եթե դուքորոշեիք գրել ինձ ամեն անգամ, երբ ուզենաք շնորհակալություն հայտնել, և եթե ժամանակ առ ժամանակ դուքգրեիք Տոմիկոյին, միայն մտածեք, թե նա որքան երջանիկ կլիներ։
Այս միակ «դ» տառի մեջ հավանաբար ավելի շատ սեր կլիներ, քան բոլոր վեպերում, որ դուք գրել եք վերջին քառասուն տարիների ընթացքում, և հավանաբար, դրանում շատ ավելի ուժ կլիներ։
-Ինչո՞ւ եք դուք լռում։ Դուք կարող էիք գոնե ասել «աաա», եթե նույնիսկ փսլինքներդ թափվեին։ Ինչո՞ւ դուքչեք ուզում վարժվել «ա» գրելու մեջ։
Ես հենց պատրաստվում էի զանգել խոհանոց և խնդրել Տոմիկոյինմատիտ ու թուղթ բերել, երբ ես այդժամ հանկարծ հասկացա ինչ եմ անում։
-Ի՞նչ եմ ես անում։ Վախենամ՝ ես փոքր-ինչ հարբել եմ, ներեցեք ինձ։ Դուք բոլոր ջանքերը գործադրել եք, որպեսզի հասնեք լռության, և այդժամ հայտնվում եմ ես և խանգարում եմ ձեզ։ Ինձ թվում էր, նույնիսկ Տոմիկոյի վերադառնալուց հետո, որ ես անդադար բլբլում եմ։ Ամենը, ինչ ես արեցի՝ ծեր Ակիֆուսայի լռության խախտումն էր։ Տոմիկոն զանգեց մոտակա ձկան խանութ, որպեսզի կանչեր վարորդին, որն ինձ բերել էր։
-Հայրս ասաց, որ հուսով է, որ դուք ժամանակ առ ժամանակ կգաք և կխոսեք իր հետ։
-Այո, իհարկե։
Տալով նրան այդ բավական անպարկեշտ պատասխանը, ես նստեցի մեքենա։
-Ես տեսնում եմ՝ դուք երկուսով եք եկել։
-Հիմա դեռ վաղ երեկո է, և մենք ուղևորուհի ունենք, այնպես որ ես կասկածում եմ, որ նա կհայտնվի, դե համենայնդեպս․․․
Մենք ելանք թունելից Կամակուրայի կողմից և անցանք դիակիզարանի տակով։ Հանկարծ մեքենան գվվոցով սուրաց։
-Նա այստե՞ղ է։
-Նա այստեղ է։ Նա նստած է ձեր կողքին։
-Ի՞նչ։
Ալկոհոլի ներգործությունը անցավ ակնթարթաբար։ Ես կողքս նայեցի։
-Ինձ այդպես մի վախեցրեք։ Ես այն վիճակում չեմ, որ դրանից գլուխ հանեմ։
-Նա այստեղ է։ Հենց այստեղ։
-Սուտասան։ Արգելակիր, խնդրում եմ, դա վտանգավոր է։
-Նա նստած է հենց ձեր կողքին։ Մի՞թե դուք նրան չեք տեսնում։
-Ո՛չ, ես չեմ կարող։ Ես բացարձակապես ի վիճակի չեմ տեսնելու նրան,- ասացի ես՝ նրան ինչ-որ բան ասելու համար։
Բայց, այդ ասելով, ես սարսուռ զգացի։ Ես ջանում էի խիզախ երևալ։
-Եթե նա իրոք այնտեղ է, ի՞նչ ես կարծում, արդյոք արժե՞։
-Նույնիսկ չհամարձակվեք այդպես կատակել։ Դուք նզովյալ կլինեք։ Դուք մոլագար կդառնաք։ Դա սարսափելի գաղափար է՝ ամեն ինչ լավ կլինի, եթե մենք պարզապես մեզ հանդարտ պահենք, մինչև որ նրան Կամակուրա հասցնենք։
Անգլերենից թարգմանեց Վարդան Ֆերեշեթյանը
