Ես-ի ու Ես-ի միջև

Հովհաննես Թումանյանի ծննդրայն օրվա առթիվ, Գիրք նվիրելու օրվա շրջանակներում Ե․ Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղ Դերենկ Դեմիրճյանի տուն-թանգարանում կայացավ Վովա Արզումանյանի «Ինձ տանն եմ մոռացել» գրքի շնորհանդեսը։ Մեր ընթերցողին ենք ներկայացնում Կարինե Ռաֆայելյանի բանախոությունը։

Ardi.am

***

Վովա Արզումանյանը՝ Դերենիկ Դեմիրճյանի հյուրասենյակում

Վովա Արզումանյանի «Ինձ տանն եմ մոռացել» գիրքը կարոտի, սիրո, կորստի, սեփական Ես-ի երկփեղկման ոլորաններում դեգերող մարդու պատմություն է։ Եթե անգամ այդ մարդը ներկայանում է տարբեր դեմքերով ու անուններով, ինքը միշտ ինքն է՝ տրամադրության, հույզի, տրամաբանության, անտրամաբանության խաչաձևումների կենտրոնում։

Գրողի պատմություններում գործող անձինք թե՛ շնչավոր են, թե՛ «անշունչ», սակայն ամենքն էլ այստեղ շնչում են հարազատության, հարատևումի, հավաստի սպասման, հույս-հավատի տրոփով։ Վովայի հերոսները միատարր նյութից են հունցված։ Ինչ, որտեղ, երբ էլ կատարվում է, բոլորի սիրտը բաբախում է միևնույն ռիթմով, միևնույն կենսականությամբ։ «Ապրող, մեռնող գիշեր» վիպակի պատմող-հեղինակը, գրական ընտիր հայերենին հմտորեն զուգադրած կենդանի խոսքի ոչ գրական նրբագիծը, մեկ նախադասությամբ մի ավարտուն, ամփոփ կերպար ու իրականություն է կերտում․ «․․․պապան մի լավ բան ասում է միշտ՝ միասին ենք՝ մենք, հողը, օդը։ Իսկ եթե միասին ենք, ուրեմն՝ սաղ տոչնի ա»։

Հետո խաթարվում է այդ «տոչնի»-ն․ մենք-ը բռնազատվում է հողից, օդը փոխում է բաղադրությունը, ուրեմն և ծայր են առնում կորսված ներդաշնակության փնտրտուքի ճիգերը, որոնց սնողը «գոհանամք»-ի զուսպ ակնկալությունն է․ «Կյանք տեսած լուսաբացներն անկանխատես են։ Միայն թե բացվեն, թող դանդաղ բացվեն, էլի գոհ ենք»։

Չէ՞ որ կյանքը շռայլ լուսաբացների միջով է անցել՝ մինչև հասնելը անկանխատես միջադադարին։ Այդ շռայլ օրերից մեկում դարձյալ հեղինակի հայրն է․ «Մի քանի վայրկյանից հայրս իր մարտընկերների հետ մի նկար գտավ, որտեղ բոլորի ձեռքին բաժակ կար, իսկ նկարի հակառակ կողմում սև գրիչով գրված էր՝ կենա՛ցդ, Արցախ․․․»։

Անկանխատես միջադադարը հառնում է ընթերցողի դեմ մեկ-երկու կարճառոտ նախադասությամբ ու բացում հակասական ժամանակների խոսուն պատրեկաշարը․

«Ճանապարհ կա, բայց ուտելիք՝ չէ»․ 1993

«Ուտելիք կարծես կա, ճանապարհ՝ չէ»․ 2023»։

Վիպակի հերոս հողը հայտնվում է հեղինակի իրարամերժ արծարծուների ծիրում, դառնում ճակատագրի ցուցիչ՝ բախտորոշ հարցականների մակնշումով․ «Հողը մարդուն ինչքան է սիրում և ինչքան ատում։ Հարաբերական է, գիտեմ։ Ինչպես հարաբերական է մեր ճակատագիրը։ Բայց Արցախը ճակատագրի՞ երկիր է»։

Հարցը թևածում է վիպակի և թատերկերի տողերում ու ենթատողերում, իսկ պատասխանը ձաղկում է մտրակի դաժանությամբ, որի իրեղենությունն առավել քան անվիճարկելի է․ «Ստեփանակերտ, Եղբայրական գերեզմանոց։ Եղբա՛յրս, հուշարձան ես արդեն»։

Եվ այդուհանդերձ, եղբայրակորստի ցավից առավել հզոր է հողի հանդեպ սերն ու հողն ապրեցնելու նպատակը, որը վտանգված է, հետևաբար վտանգված են գոյութենության հիմքերն ինքնին։ «Սովորական ժամանակներ չեն, սովորական չեն տոները։ Եվ չի կարող սովորական լինել կյանքը։ «Ազատ ԱՐՑԱԽԸ ողջունում է ձեզ»։ Բանտարկված է։ Բայց նա դեռ ապրում է։ Անգամ այն ժամանակ, երբ ոտքերի տակից փորձում են հեռացնել հողը։ Երազող հողը։ Ապրող հողը։ Սրտխփոցդ լսող հողը։ Հիմա մտածում եմ՝ ինչ երջանիկ է նա, որ քեզ ունի»։

Ֆիզիկական փրկությունը ոչինչ չի նշանակում հեղինակի համար․ «Երջանկությունը տանն է։ Իսկ փողոցներում, մեծ քաղաքներում միայն հանելուկներ են․․․»։

Փրկությունը վերադարձի սպասման մեջ է, անկանխատես լուսաբացների բացվելու հավատի մեջ, որոնք ընդամենը ընդմիջվել են չխելագարվելու հնարավորության փնտրտուքի ժամերի, պարագաների հերթագայությամբ և գուցեների չվերջացող երերումներով․ «Լքում եմ ու հեռանում մեծ քաղաքներ, որտեղ թափթփված են մտքերը, ու հոգնատանջ են ժամերը։ Այնտեղ մտածելու ժամանակ չի լինում, ու մոռանում ես խելագարվելու մասին։ Այսքանը։ Կմնամ ու չեմ հեռանա։ Կմնամ ու գուցե հետ կգնամ»։

«Ապրող, մեռնող գիշերում» բանահյուսական կերպարների ու դիպվածների շքերթ է, որ մատուցվում է խոսքի գեղարվեստական պատկերավորման տպավորիչ օրինակներով։

«Նա հեռանում է՝ թեթև ժպտալով։ Հեռանում է՝ ձեքերիս մեջ թողնելով գրկելու կարոտը»։- Հեռացողը մի քանի տողում առասպելացած տատն է։

«Այստեղ երկնքից աստղեր չեն ընկնում։ Հողից աստղեր են բարձրանում երկինք, և ցավը միայն շնչավոր քամին է լիզում։ Ամենևին էլ պատահական չէ, որ մտորումներիս օրագիրը բացում և փակում եմ ամեն օր՝ մի նոր բարձրացող կամ շողացող աստղի հետ»։- Արցախն է՝ իր ապրող, մեռնող առասպելների նյութեղենությամբ։

«Եվ ապրելն այսպես միշտ մերկ է եղել»։- Ապրող, մեռնող գիշերվա մեջ ապրող, մեռնող արցախցին է։

«Գիշերը մարմնումս պտտվում է քամու հետ»։- Գիշերն ու քամին հոգու մատեֆորներ են։

«Ես ու Ես մեկ տարի երեք օր հետո նորից հանդիպեցինք։ Ոչինչ չէր փոխվել, մի քիչ քիթն էր ցցել ու ինձ դասեր էր տալիս»։- Երկու Ես-ի չհամատեղվող եզրերն են, ինչպես որ անհամատեղելի են կյանքն ու չկյանքը բնօրրանի մեջ և բնօրրանից դուրս։

Ես-ն ու Ես-ը բախվում են, անգամ թշնամանում․ սա պարագաների պարտադրանքով է, ոչ՝ ըստ սեփական ընտրության․ «Ես ու Ես կանգնած ենք հայելու դիմաց։ Հրում է ինձ։ Ընկնում եմ գետնին։ Չի օգնում՝ բարձրանամ։ Ա՛յ քեզ թշնամի։ Հարցազրույցից հետո այդպե՞ս են վերաբերվում զրուցակիցներին։ Տնից դուրս եկա։ Նա այլևս ինձ հետ չէր։ Տանն էի թողել։ Իսկ գիշերն արդեն շնչակտուր իջնում էր մառախուղի հետ․․․ Մայթերով քայլող մարդիկ չկան։ Ասում եմ՝ երևի նրանք էլ իրենց հետ են հանդիպման»։

Ինքնափնտրումի ապարդյունությունը մղում է անսպասելի, բայց իրավիճակից բխող եզարակացության․ «Չգիտեմ՝ այսօր ամսի քանիսն է։ Այդքան էլ կարևոր չէ։ Ինձ տանն եմ մոռացել։ Պատերի տակ անուններ եմ տալիս, թաքուն, շնչակտուր։ Երևի վերջին անգամ։ Երևի էլ չեմ խոսի»։

Բայց քանի որ «սերը կփրկի աշխարհը», հեղինակը ճիգ է անում գոնե տեղ-տեղ հայտնաբերելու այդ սերը և դարձյալ գեղարվեստական պատկերով գայթակղվելու առիթ ընձեռում իր ընթերցողին․ «Ինձ վրա դեղին զեբրաներով շրջում է սերը»։

«Տուն տանող երջանկությունը» թատերկը դասական չէ իր արտաքին կերպի մեջ՝ ի տարբերություն «Թռիչքի», բայց երկուսի ասելիքն էլ նույն նյութի շուրջ է․ դարձյալ Արցախ, արցախցիներ, հայրենի եզերքի կոլորիտ, կյանքի ու մահվան սահմանագծային իրավիճակներ։ «Տուն տանող երջանկությունը» խաղի հերոսուհի Կատալեան մանում է հիշողությունների թելը, հասնում իրենց թաղի ջերմ-տաք առավոտներին․ «Արևն ամեն անգամ հավաքում էր մեր թաղի մարդկանց՝ կա՛մ թաղի ծերացած ու ծռված նստարանին, կա՛մ սուրճի սեղանի շուրջ։ Տեղը կապ չուներ։ Կարևորը թեման էր։ Այսօր ո՞վ է ծնվելու կամ ո՞վ է մեռնելու։ Լրահոսի պես հարևանները պտտում էին թարմ կամ դեռ չեղած իրադարձությունները»։

Այս հովվերգությունը խզվում-խորտակվում է, որովհետև «Պատերազմը տուն էր մտել՝ հայրենիք»։ Որովհետև «Արկերի «պարահանդես» էր երկնքում ու երկրի վրա»։ Չես կարող մի պահ չվերանալ ասելիքի բովանդակությունից և չտարվել խոսքի գեղարվեստականությամբ։ Բայց և այնպես, գերական սահմռկեցնող պատերազմի շունչն է, որը մահվան սպասմամբ է հագեցած։ Դա մի ժամանակ է, երբ «Հողը տղաների սրտխփոցը լսում էր։ Անձայն։ Սպասումով»։ Իսկ սպասումը կապարի ծանրությամբ ճզմում է սպասողին։ «Ապրելուց մի քանի րոպե էր պակաս»,- Էդի զոհվելու նախապատմությունն է։

Կատալեայի մենախոսությունը զուգորդվում է տղայի և փոքր աղջկա ձայներով։ Հայրենիքի ցավին անդրադարձումները կոնկրետությունից ձգվում են մինչև փիլիսոփայական ընդհանրացումներ, ինչպես օրինակ․ «Ինչ իմանաս՝ մի օր էլ մարդիկ կդադարեն սիրել, ու ինչ-որ սարք կստեղծվի սիրելու համար»։

«Թռիչք» թատերկը գրված է իրական դեպքերի և դեմքերի հենքով։ Գործողությունը կատարվում է «Զինվորի տուն» վերականգնողական կենտրոնում։ Մահը սեփական աչքերով տեսած, հաշմանդամ դարձած երեք տղա՝ Եսային, Գրիշը, Լևոնը, «Գեղեցկություն զինվորներից» կոմպոզիցիաների պատրաստման արվեստանոցում գեղեցկություն են ստեղծում ու պատմում-խորհրդածում իրենց և Հայրենիքի գլխով անցած անպատմելի-անըմբռնելի անցքերի մասին։ Լևոնի խոսքով․ «Էս կյանքում ամենադաժանը մի քանի օր քո մահացած ու վիրավոր ընկերների հետ միասին ՇՆՉԵԼՆ Է»։

Մարմնական հաշմանդամության ծանրությանը գումարվում է տղաների հոգեկան տագնապը․ իրենք այլ ընկալում ունեն պատերազմի, խաղաղության, կյանքի, մահվան, մարդասիրության, թշնամանքի մասին, այնինչ այդ ամենից հեռու մարդիկ բանաձևեր են արտածում ու փորձում խաթարել սեփական մաշկով ամեն ինչ տեսած-ապրած տղաների ընկալումները․

«ԼԵՎՈՆ – Գրիշը ճիշտ ա ասում՝ սուտի-մուտի կոչեր են՝ թղթին մնացած, էնքան որ ասեն՝ բան ենք արել։ Ունենալ սեփական երկիր և կոչեր լսել։ Լեզու ունենալ․․․ ու չխոսել։ Մարդիկ ե՞րբ են հասկանալու, որ պետությունը սահմանից ա սկսվում, սահմանից․․․

ԳՐԻՇ – Հա՛ բա, հլը որ էդ կոչեր լսողների մոտ ազերների սատկելու մասին ես խոսում, ասում են՝ իրանք էլ են մարդ, իրանք էլ են ծնող, չեն սատկել, զոհվել են, մի ուրախացեք հակառակորդի մահով։ Արա՛, դուք լա՞վ եք․․․ Դուք կորուստ ունեցե՞լ եք, դուք զգայարան ունե՞ք․․․ Դուք ո՞վ եք․․․»։ 

Եսային փորձում է ինքն իր և ընկերների համար բացատրություն գտնել, գուցե նաև՝ սփոփանք, ինքնասփոփանք․ «Մեր երկիրն էլ մեզ պես վիրավոր է։ Բայց ապրում է, չէ՞։ Երկրորդ կյանք, երրորդ կյանք, անընդհատ վերածնունդ․․․»։

Ամենապարզ ձևակերպումը Լևոնինն է՝ առանց ծեքեծքումների ու ինքնախաբեության։ Նա ընդամենը երջանկության իր բանաձևն է արտածում, որի մեջ այնքա՜ն պարզություն կա և այնքա՜ն անհնարինություն․ «Իսկ ես տուն տանող երջանկություն եմ փնտրում»։

Այս երջանկությունը չափազանց բնական է, բայց և չափազանց անհնարին՝ բնավեր արցախցու համար։ Ինչպե՞ս ի մի բերել այս երկու անհամատեղելիությունները, ինչպե՞ս որսալ սրանք ագուցող նյութի հյուլեները, որ Ես-ի ու Ես-ի միջև կնքվի խաղաղության պայմանագիր, ու պարզ, մարդկային երջանկությունը չճոճվի հնարավորի և անհնարինի սահմանագծում։

Վովա Արզումանյանն առայժմ չի գտել այս հարցի պատասխանը։ ԱՌ-ԱՅԺՄ։

Կարինե Ռաֆայելյան