Կա միջնադարյան մի աշխարհ

Կանոնական աղոթագրության, հատկապես Գրիգոր Նարեկացու և Ներսես Շնորհալու աղոթքների լեզուն մի բացառիկ դաշտ է, որտեղ «միաձուլվում» են քերականությունն ու աստվածաբանությունը, բառն ու մարդկային ներաշխարհը։

Միջնադարյան աղոթքի բառապաշարը կոչված էր անելու անհնարինը՝ նկարագրելու աննկարագրելին (Աստծուն) և արտահայտելու անարտահայտելին (մարդկային հոգու խորությունը)։

Բառաստեղծում (նորաբանություններ): Վերոնշյալ խնդիրը լուծելու համար եղած լեզուն հաճախ չէր «բավականացնում», ուստի հեղինակները ստեղծում էին նոր բառեր։ Նարեկացու մատյանը լի է ինքնաստեղծ, հանկարծագյուտ բարդություններով և ածանցումներով, որոնք միտված են ցույց տալու Աստծու բացարձակությունը կամ մի հոգևոր իրողության վեհությունը՝ «անսկիզբն», «անեղանելի», «ամենաստեղծ», «անպարագրելի», «աստվածակիր», «երկնառաք», «խորհրդակիր», «խնկապատար», «լուսանյութ»։ Ի դեպ, Աստծուն բնորոշելու համար միջնադարյան հեղինակները հաճախ ոչ թե սահմանել են այն, ինչ նա է (այդպիսի սահմանումը համարել են անկարելի), այլ այն, ինչ նա չէ. այստեղից էլ «ան֊» ժխտական նախածանցի այդքան հաճախադեպ կիրառությունը՝ «անսկիզբ», «անեղանելի», «անստեղծ», «անպարագրելի» և այլն։

Հոմանիշների տարափ: Աղոթողը միտումնավոր օգտագործում է տասնյակ բառեր նույն իմաստային դաշտից, նա բառացիորեն սպառում է մարդկային լեզվի հնարավորությունները՝ ճգնելով ավելի ու ավելի խոր ու բազմաշերտ արտահայտելու այս կամ այն հոգեվիճակը։ Մեղքը նկարագրելիս բառապաշարը դառնում է մութ ու ծանր, իսկ փրկությունը նկարագրելիս՝ լուսավոր ու եթերային:

Անշաղկապ կապակցություն: Շաղկապների բացակայությունը ստեղծում է շնչահեղձության, շտապողականության և խոսքի անընդհատության զգացում: Բառերը միմյանց հաջորդում են հեղեղի պես. «Տէ՛ր իմ, Տէ՛ր, տուիչ պարգեւաց, ինքնաբուն բարի, ամենից տիրող հաւասարապէս, միայն արարիչ զբնաւս յոչէից, փառաւորեալ, անքնին, ահեղ, ահարկու, սոսկալի, հզաւր, սաստիկ, անտանելի, անմերձենալի, անըմբռնելի, անիմանալի, անճառելի, անտեսանելի, անզննելի, անշաւշափելի, անորոնելի, անսկիզբն, անժամանակ…․» (Նարեկացի, Բան Գ)։

Զուգահեռականություն և նախակրկնություն (անաֆորա): Նույն կառույցի կամ բառի պարբերական կրկնությունը աղոթքին հաղորդում է հիպնոսացնող, մոգական ռիթմ։ Շնորհալու «Հաւատով խոստովանիմ»-ը սրա փայլուն օրինակն է, որտեղ յուրաքանչյուր տուն սկսվում և ավարտվում է նույն կաղապարով․«Հաւատով խոստովանիմ եւ երկիր պագանեմ քեզ․․․․ Եւ ողորմեա քո արարածոց եւ ինձ՝ բազմամեղիս»։ Այսպես ամբողջական աղոթքը դառնում է մի կուռ ճարտարապետական կառույց:

Խոսքի ներքին ուժականությունը։ Միջնադարյան մտածողության մեջ բառը ստվեր կամ պիտակ չէր. այն ինքնին ակտ էր։ Աղոթքի լեզուն օժտված է ահռելի ներքին ուժականությամբ։ Երբ Նարեկացին գրում է, նա չի պատմում իր զղջման մասին, այլ բառով իրագործում է այդ զղջումը։

Խոսքի էներգիան ճառագում է բաղաձայնույթներից (ալիտերացիա) և առոգանությունից. հնչյունների կուտակումը բառացիորեն վերարտադրում է հոգու կանչը․

Գոհար վարդն վառ առեալ

Ի վեհից վարսիցն արփենից.

Ի վեր ի վերայ վարսիցն

Ծաւալէր ծաղիկ ծովային։

Բևեռների միասնությունը. բառերի խոնարհությունն ու «ճիչը» նույն տեղում։Սա միջնադարյան աղոթքի ամենացնցող հակասությունն է, որն ուղղակիորեն առնչվում է տեքստի կառուցման վարպետությանը:

Մի կողմից՝ աղոթողը բառերով իրեն հավասարեցնում է հողին: Լեզուն ծայրահեղ խոնարհ է, ինքնաոչնչացնող: Հեղինակն իրեն անվանում է «շուն սատկած», «անոթ խեցեղէն», «հող և մոխիր», «անառակ», «ապիկար», «մահագործ», «վրիպեալ», «կրկնամեռ»: Բայց մյուս կողմից՝ հենց այս խոնարհությունը արտահայտվում է լեզվական այնպիսի հզորությամբ, հույզերի այնպիսի հորձանքով, որ վերածվում է տիեզերական ճիչի:

Ուշադրություն դարձրեք հակադրությանը. բովանդակությունը ասում է. «Ես չնչին եմ, մեղավոր ու պապանձված», իսկ լեզուն (ոճը, շարահյուսությունը, ձայնաբանությունը) աղաղակում է՝ ստեղծելով գեղարվեստական կոթող, որը ճեղքում է երկինքը:

Այս երկվությունը՝ զրոյացման ձգտող բովանդակությունը և աստվածայինին հասնող լեզվական հզորությունը, ձևավորում է այն բացառիկ լարվածությունը, որը դարեր շարունակ կենդանի է պահում միջնադարյան աղոթքը։

Անթերի լեզուն միայն քերականական կանոնների պահպանումը չէ։ Միջնադարյան հայ աղոթքը ապացուցում է, որ երբ լեզուն գոյաբանական ծանրություն է ունենում, շարահյուսական «անոմալիաներն» ու բառակազմական ծայրահեղությունները ոչ թե սխալներ են, այլ հոգու թելադրանք: Տեքստը դառնում է կենդանի օրգանիզմ, որտեղ ամեն մի վանկ ունի իր շնչառությունը՝ միաժամանակ և՛ խոնարհ, և՛ սրտակեղեք։

Նշան Աբասյան