Մանկագրության լեզվի գաղտնիքներն ու «ակրոբատիկան»
Գրական աշխարհում տարածված մի մոլորություն կա, թե մանկական գրականություն ստեղծելը լեզվական ու կառուցվածքային տեսանկյունից անհամեմատ ավելի հեշտ է, քան մեծահասակների համար վեպեր գրելը։ Իրականում ճիշտ հակառակն է։ Մեծահասակ ընթերցողը կարող է ներել հեղինակի մի քանի ձանձրալի էջը՝ հանուն հետագա սյուժետային զարգացման, մինչդեռ երեխան ամենաանկեղծ ու անզիջում քննադատն է․ եթե առաջին իսկ պարբերությունները չգրավեն նրան, գիրքը պարզապես կփակվի։
Գրել երեխաների համար՝ նշանակում է տիրապետել բարձրագույն լեզվական ակրոբատիկայի․ քայլել բարակ լարի վրա՝ պահպանելով մտքի խորությունն ու խոսքի թեթևությունը։ Հոգեբաններն ու լեզվաբանները վաղուց են փաստել, որ երեխայի ուղեղը տեղեկատվությունն ընկալում է բոլորովին այլ կանոններով։ Ինչպե՞ս է աշխատում մանկագրության լեզուն, և ի՞նչ գործիքներ են անհրաժեշտ տեքստը փոքրիկ ընթերցողի համար կենդանի ու գրավիչ դարձնելու համար։
Պարզ, բայց ոչ պարզունակ․ պատկերավոր մտածողության ուժը: Երեխայի բառապաշարը դեռևս սահմանափակ է, սակայն երևակայությունը՝ անսահման։ Զարգացման հոգեբանության տեսանկյունից՝ վաղ և կրտսեր տարիքի երեխաներն ունեն առարկայական-պատկերավոր մտածողություն։ Նրանք աշխարհը հասկանում են տեսանելի պատկերների և գործողությունների միջոցով։ Հենց այս պատճառով մանկագրությունը չի հանդուրժում երկարաշունչ, բարդ ստորադասական նախադասություններ և վերացական հասկացություններ։ «Հավերժություն», «էություն», «աշխարհընկալում» կամ «ներդաշնակություն» բառերը երեխայի գիտակցության մեջ ոչ մի պատկեր չեն առաջացնում՝ վերածվելով դատարկ ձայնային արձագանքի։ Մանկագրի գլխավոր զենքը բայն է։ Պատումը դինամիկ դարձնելու համար տեքստը պետք է անընդհատ շարժման մեջ լինի․ հերոսը վազում է, թռչում, սայթաքում, ընկնում, թաքնվում ու լիաթոք ծիծաղում։ Այստեղ գործում է գրականության հայտնի «ցո՛ւյց տուր, մի՛ պատմիր» սկզբունքը․
- Մեծահասակների համար նախատեսված տեքստում՝ «Նա անչափ ուրախացավ այդ լուրից»։
- Մանկական ստեղծագործության մեջ՝ «Նա ծափ սկսեց զարկել, տեղում թռչկոտել և ուրախությունից գլուխկոնծի էր տալիս»։
Երեխան չպետք է պարզապես կարդա հույզի անվանումը․ նա պետք է «տեսնի» այդ հույզի ֆիզիկական դրսևորումը։
Տեքստ, որը կարելի է «շոշափել», «համտեսել» և «լսել»։ Լավ մանկական գիրքը գրգռում է երեխայի բոլոր հինգ զգայարանները։ Որպեսզի տեքստը դառնա տեսանելի ու «շոշափելի», այն պետք է հագեցած լինի վառ գույներով, արտահայտիչ համերով, բույրերով և, իհարկե, ձայներով։ Այս հարցում անփոխարինելի են բնաձայնություններն ու ձայնարկությունները։ Շրխկոցը, դմբդմբոցը, տերևների խշշոցը, կաթիլների կթկթոցը տեքստին հաղորդում են ակուստիկ ծավալ։ Երբ հեղինակը գրում է ոչ թե պարզապես «դուռը փակվեց», այլ «դուռը շրխկալով փակվեց», երեխայի ուղեղի լսողական կենտրոններն ակտիվանում են այնպես, կարծես նա իրականում լսում է այդ ձայնը։ Բառերը թղթի վրա դադարում են սև տառերի համախումբ լինելուց և վերածվում են եռաչափ իրականության։
Արձակի թաքնված երաժշտությունը․ ռիթմ և մեղեդայնություն։ Մանկական գրականության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այդ տեքստերը հաճախ նախատեսված են բարձրաձայն ընթերցանության համար։ Ծնողը կարդում է, երեխան՝ լսում։ Հետևաբար՝ նույնիսկ արձակ տեքստը պետք է ունենա ներքին ռիթմ, շնչառություն և երաժշտականություն։
Տեքստը պետք է զերծ լինի դժվար արտասանվող բառերից, բաղաձայնների կուտակումներից ու արհեստական «բառակույտերից»։ Բառերը պետք է սահուն կերպով գլորվեն շուրթերից։
Երեխաները խենթանում են լեզվական խաղերի համար։ Հանգավորված կամ կրկնվող զույգ բառերը («կատակ-մատակ», «պուտ-պուտ», «լոթի-փոթի», «արագ-արագ») տեքստին հաղորդում են յուրահատուկ ռիթմ և հեշտությամբ տպավորվում հիշողության մեջ։
Մեղմ խոսակցական ձևերի չափավոր կիրառումը տեքստը մոտեցնում է կենդանի խոսքին՝ դառնալով հույզերի ու տրամադրության բնական, անմիջական արտահայտություն։
Բառապաշարի «ոսկե միջինը»․ զարգացնել՝ առանց ձանձրացնելու։ Մանկագրի առջև ծառացած ամենաբարդ խնդիրներից մեկը հասանելիության և զարգացնող գործառույթի միջև հավասարակշռություն գտնելն է։ Եթե տեքստը կառուցված լինի բացառապես երեխային քաջածանոթ, առօրեական բառերով, այն չի նպաստի նրա լեզվամտածողության աճին։ Իսկ եթե անծանոթ բառերը չափազանց շատ լինեն, փոքրիկը կկորցնի պատմության թելն ու հետաքրքրությունը։
Լեզվաբանության և մանկավարժության մեջ սա կոչվում է համատեքստային ուսուցում։ Հեղինակը ծանոթ ու պարզ բառերի կողքին զգուշորեն «ցանում է» մի քանի նոր, ավելի հարուստ բառեր։ Գաղտնիքն այն է, որ նախադասության կառուցվածքն ու իրավիճակն ինքնին պետք է հուշեն այդ նոր բառի իմաստը։
Օրինակ՝ «Փոքրիկ արջուկը երկար նայեց մեղրի դատարկ տակառին, հոգոց հանեց ու վհատված նստեց կոճղին՝ գլուխը թաթերի մեջ առած»։
Նույնիսկ եթե երեխան առաջին անգամ է հանդիպում «վհատված» բառին, դատարկ տակառը, հոգոց հանելն ու գլուխը թաթերի մեջ առնելը նրան անսխալ հուշում են բառի նշանակությունը։ Այսպիսով՝ փոքրիկ ընթերցողը դառնում է «լեզվական խուզարկու» և հարստացնում իր բառապաշարը բնական ճանապարհով՝ առանց բառարանային բացատրությունների ու պարտադրանքի։
Մանկական գրականության լեզուն յուրատեսակ կամուրջ է երեխայի փոքրիկ փորձառության և մեծ աշխարհի միջև։ Հարգել փոքրիկ ընթերցողին, չխոսել նրա հետ վերևից կամ արհեստական փաղաքշականությամբ, այլ պարզ, հնչեղ ու պատկերավոր բառերով բացել աշխարհի գույները․ ահա այն վարպետությունը, որը պարզ պատմությունը վերածում է մանկության ամենասիրելի գրքի։
