Անդրեյ Պլատոնով․ Յուշկա

Ռուսերենից թարգմանեց Գրիգոր Ֆերեշեթյանը

Վաղուց, հնում, մեր փողոցում ծեր արտաքինով մարդ էր ապրում։ Նա մեծ մոսկովյան փողոցին կից դարբնոցում էր աշխատում, դարբնի օգնական էր, քանի որ աչքերը վատ էին տեսնում և ձեռքերը սակավուժ էին։ Նա դարբնոցի համար ջուր, ավազ և ածուխ էր կրում, փուքսով քուրան բորբոքում, տաք երկաթն աքցաններով պահում սալի վրա, երբ գլխավոր դարբինը պայտում էր այն, ձիուն մտցնում էր ձիադազգահը, որ պայտի, և անում էր ցանկացած այլ գործ, ինչ պետք էր։ Նրա անունը Եֆիմ էր, բայց բոլորը Յուշկա էին կոչում։ Նա կարճահասակ ու վտիտ էր, նրա խորշոմապատ դեմքին բեղերի ու մորուքի փոխարեն բաժան-բաժան հազվադեպ ճերմակ մազեր էին աճում, իսկ աչքերը սպիտակ էին, ինչպես կույրինը, և դրանցում մշտապես խոնավություն էր, ասես անպաղ արցունքներ։

Յուշկան ապրում էր դարբնոցի տիրոջ տանը, խոհանոցում։ Առավոտյան գնում էր դարբնոց, իսկ երեկոյան վերադառնում գիշերելու։ Տերը նրան աշխատանքի դիմաց հացով, շչիով ու շիլայով էր կերակրում, իսկ թեյը, շաքարն ու հագուստը Յուշկայինն էին, պետք է դրանք իր ռոճիկով գներ՝ ամսական յոթ ռուբլի ու վաթսուն կոպեկ։ Բայց Յուշկան թեյ չէր խմում և շաքար չէր գնում, ջուր էր խմում, իսկ հագուստը երկար տարիներ անփոփոխ նույնն էր՝ ամառը վարտիքով ու բլուզով էր քայլում, սև ու աշխատանքից մրոտված, ամբողջովին կայծերից այրված, այնպես որ որոշ տեղերում երևում էր նրա սպիտակ մարմինը, և ոտաբոբիկ, իսկ ձմռանը բլուզի վրայից նաև կիսամուշտակ էր հագնում՝ հորից իրեն մնացած, իսկ ոտքերին՝ կաճյակ, որին աշնանից ներբան էր կարում, և ամեն ձմեռ միևնույն զույգը կրում։

Երբ Յուշկան վաղ առավոտյան փողոցով գնում էր դարբնոց՝ ծերունիներն ու պառավները ելնում ու ասում էին, որ ահա Յուշկան արդեն աշխատելու գնաց, ժամանակն է վեր կենալու, և արթնացնում էին երիտասարդներին։ Իսկ երեկոյան, երբ Յուշկան գնում էր գիշերելու, մարդիկ ասում էին, որ ժամանակն է ընթրելու և պառկելու․ ահա Յուշկան էլ արդեն քնելու գնաց։

Իսկ փոքր երեխաները և նույնիսկ արդեն պատանիները, տեսնելով լուռ թափառող Յուշկային, ընդհատում էին փողոցային խաղը, վազում հետևից ու բղավում․

-Ահա Յուշկան է գալիս։ Ահա՛ Յուշկան։

Երեխաները գետնից չոր ճյուղեր, քարիկներ, բռերով աղբ էին վերցնում ու շպրտում Յուշկայի վրա։

-Յո՛ւշկա,- բղավում էին երեխաները։ -Դու իրո՞ք Յուշկան ես։

Ծերուկը ոչինչ չէր պատասխանում երեխաներին և նրանցից չէր վիրավորվում, նախկինի պես լուռ գնում էր և չէր ծածկում իր դեմքը, որին դիպչում էին քարիկներն ու գետնի աղբը։

Երեխաները զարմանում էին Յուշկայի վրա, որ նա ողջ է, բայց իրենց վրա չի բարկանում։ Եվ նրանք նորից ձայնում էին ծերուկին․

-Յո՛ւշկա, դու իրակա՞ն ես, թե՞ ոչ։

Հետո երեխաները նորից նրա վրա գետնից իրեր էին շպրտում, վազում էին նրա մոտ, դիպչում և հրում, չհասկանալով՝ ինչու նա չի հայհոյում իրենց, ճիպոտ չի վերցնում և բոլոր մեծահասակների պես հետևներից ընկնում։ Երեխաները ուրիշ այդպիսի մարդու չգիտեին, և մտածում  էին՝ արդյո՞ք իսկապես ողջ է Յուշկան։ Ձեռք տալով նրան և հարվածելով՝ տեսնում էին, որ պինդ ու ողջ է։

Այդժամ երեխաները նորից հրում էին Յուշկային և նրա վրա շպրտում հողագուղձերը, թող նա ավելի լավ է կատաղի, եթե իսկապես ապրում է աշխարհում։ Բայց Յուշկան գնում ու լռում էր։ Այդժամ հենց երեխաներն էին սկսում բարկանալ Յուշկայի վրա։ Նրանց ձանձրալի և տհաճ էր խաղալը, եթե Յուշկան միշտ լռում է, իրենց չի վախեցնում և հետևներից ընկնում։ Եվ նրանք ավելի ուժեղ էին հրում ծերուկին և նրա շուրջը բղավում, որպեսզի նա կատաղությամբ արձագանքեր ու զվարճացներ իրենց։ Այդժամ նրանք կփախչեին նրանից և վախի, ուրախության մեջ նորից հեռվից կջղայնացնեին նրան և կկանչեին դեպի իրենց՝ փախչելով հետո թաքնվելու երեկոյան մթնշաղում, տների խարերում, այգիների մացառուտներում և բանջարանոցներում։ Բայց Յուշկան նրանց ձեռք չէր տալիս ու չէր պատասխանում։

Իսկ երբ երեխաները լրիվ կանգնեցնում էին Յուշկային կամ շատ ցավեցնում՝ ասում էր․

-Ինչ եք անում, հարազատներս, ինչ եք անում, փոքրիկներս։ Դուք, հավանաբար, սիրում եք ինձ․․․ Ինչ եք բոլորդ ինձնից ուզում․․․ Սպասեք, պետք չէ ինձ դիպչել, դուք հողով աչքերիս կպաք, ես չեմ տեսնում։

Երեխաները չէին լսում և չէին հասկանում նրան։ Նրանք նախկինի պես հրում էին Յուշկային և ծիծաղում նրա վրա։ Ուրախանում էին, որ նրա հետ կարելի է ուզածն  անել, իսկ նա իրենց ոչինչ չի անի։

Յուշկան էլ ուրախանում էր։ Նա գիտեր՝ ինչու են երեխաները ծիծաղում իր վրա ու տանջում։ Նա հավատում էր, որ երեխաները սիրում են իրեն, որ ինքը պետք է նրանց, միայն թե նրանք մարդուն սիրել չեն կարողանում և չգիտեն՝ ինչ անել սիրո համար, ուստի տանջում են իրեն։ 

Տանը հայրերն ու մայրերը նախատում էին երեխաներին, երբ նրանք վատ էին սովորում կամ չէին լսում ծնողներին․

-Այ դու կլինես Յուշկայի պես։ Կմեծանաս ու կքայլես ամռանը ոտաբոբիկ, իսկ ձմռանը՝ մաշված կաճյակներով, և բոլորը քեզ կտանջեն, և շաքարով թեյ չես խմի, այլ միայն ջուր։

Մեծահասակ տարեցները, հանդիպելով Յուշկային փողոցում, երբեմն նույնպես նեղացնում էին նրան։ Մեծահասակներն էլ ծանր վշտի մեջ, կամ վիրավորված, կամ հարբած էին լինում, այդժամ սիրտը նրանց լցվում էր մոլեգին զայրույթով։ Տեսնելով դարբնոց կամ դեպի բակ գիշերելու գնացող Յուշկային, մեծահասակն ասում էր նրան․

-Դե, ի՞նչ ես թրևում էստեղ փախուկի պես, տարբերվող։ Ի՞նչ ես քեզ էդպես առանձնահատուկ կարծում։

Յուշկան կանգ էր առնում, լսում և ի պատասխան լռում։

-Բառեր, ինչ է, չգիտես, ա՛յ կենդանի։ Դու ապրիր ինձ պես պարզ և արդար, իսկ թաքուն ոչինչ մի մտածիր։ Ասա, այնպես կապրե՞ս, ոնց պետք է։ Չե՞ս ապրի։  Ըհը․․․ Դե լավ։

Եվ զրույցից հետո, որի ընթացքում Յուշկան լռում էր, մեծահասակը համոզվում էր, որ Յուշկան ամեն ինչում մեղավոր է, և իսկույն հարվածում էր նրան։ Յուշկայի հեզությունից մեծահասակը գազազում էր և ավելի էր հարվածում, քան ցանկանում էր սկզբից, և այդ զայրույթի մեջ ժամանակավորապես մոռանում էր իր դժբախտությունը։

Յուշկան հետո երկար պառկում էր ճանապարհի փոշու մեջ։ Ուշքի գալով՝ նա ինքը ելնում էր, իսկ երբեմն  նրա հետևից դարբնոցի տիրոջ աղջիկն էր գալիս, բարձրացնում և իր հետ տանում։

-Ավելի լավ է մեռնեիր, Յո՛ւշկա,- ասում էր տիրոջ աղջիկը։- Ինչու՞ ես ապրում։

Յուշկան նայեց նրան զարմանքով։ Նա չէր հասկանում՝ ինչու մահանա, եթե ծնվել է ապրելու։

-Հայր-մայրս են ինձ ծնել, նրանց կամքն է եղել,- պատասխանում էր Յուշկան,- ինձ չի կարելի մահանալ, և ես դարբնոցում հորդ եմ օգնում։

-Քո տեղը ուրիշը կգտնվեր, ինչ-որ օգնական։

-Ինձ, Դաշա, ժողովուրդը սիրում է։ 

Դաշան ծիծաղում էր․

-Հիմա թշիդ արյուն է, իսկ անցած շաբաթ ականջդ էին պատռել, իսկ դու ասում ես՝ ժողովուրդն ինձ սիրում է։

 -Նա ինձ չհասկանալով սիրում է,- ասում էր Յուշկան։- Մարդիկ կույր սիրտ են ունենում։

 -Նրանց սիրտը կույր է, բայց աչքերը լավ էլ տեսնում են,- ասում էր Դաշան։- Դե, շուտ արի։ Սիրում են նրանք սրտով, բայց ծեծում են քեզ հաշվարկով։

-Հաշվարկով նրանք վրաս բարկանում են, դա ճիշտ է,- համաձայնում էր Յուշկան։-Նրանք ինձ փողոցում քայլել չեն թողնում ու մարմինս խեղում են։

-Էհ դու, Յուշկա, Յուշկա,- հառաչում էր Դաշան։-Իսկ դու ախր, հայրս ասում էր, ծեր չես հլը․․․

-Ինչ ծեր։ Ես կրծքից եմ մանկուց տառապում, հիվանդությունից է տեսքս վատացել ու ծերացել։

 Այդ հիվանդության պատճառով Յուշկան ամեն ամառ մի ամսով հեռանում էր տիրոջից։ Նա ոտքով գնում էր հեռավոր խուլ գյուղ, որտեղ, հավանաբար, ապրում էին նրա բարեկամները։ Ոչ ոք չգիտեր՝ նրանք նրա ինչն էին։

Յուշկան հենց ինքն էր անգամ մոռանում, և մի ամառ ասում էր, որ գյուղում ապրում է իր այրի քույրը, իսկ մյուս ամառ՝ զարմուհին։ Մեկ ասում էր, որ գյուղ է գնում, իսկ մեկ էլ՝ հենց Մոսկվա։ Իսկ մարդիկ կարծում էին, որ հեռավոր գյուղում ապրում է Յուշկայի սիրելի աղջիկը՝ նույնպես անչար և մարդկանց համարհոր պես ավելորդ։

Հուլիսին կամ օգոստոսին Յուշկան ուսին էր առնում հացով մախաղն ու հեռանում մեր քաղաքից։ Ճանապարհին նա շնչում էր խոտերի ու անտառների բուրմունքը, նայում էր երկնքում ծագող ճերմակ ամպերին՝ օդային ջերմության մեջ լողացող ու մահացող, լսում էր քարե ծանծաղուտներում մրմնջացող գետաձայները, և Յուշկայի հիվանդ կուրծքը հանգստանում էր, նա այլևս չէր զգում իր հիվանդությունը՝ թոքախտը։ Գնալով հեռու, որտեղ ընդհանրապես մարդ չկար, Յուշկան այլևս չէր թաքցնում կենդանի էակների հանդեպ իր սերը։ Նա հակվում էր առ հողն ու համբուրում ծաղիկները, ջանալով չշնչել նրանց վրա, որպեսզի նրանք չնեխեին իր շնչառությունից, շոյում էր ծառի կեղևներն ու արահետից բարձրացնում թիթեռներին և բզեզներին, որոնք ընկնում էին անշունչ, և երկար զննում էր նրանց դեմքերը, առանց իրենց իրեն որբացած զգալով։ Բայց ժիր թռչունները երգում էին երկնքում, ճպուռները, բզեզները և ժրաջան ծղրիդները խոտի մեջ զվարթ ձայներ էին արձակում, և այդու Յուշկան հոգում թեթևություն էր զգում, նրա կուրծքն էր թափանցում տամկությամբ և արևալույսով բուրող ծաղիկների անուշ օդը։

Ճանապարհին Յուշկան հանգստանում էր։ Նա նստում էր ճանապարհի ծառի ստվերում ու ննջում հանգստի ու ջերմության մեջ։ Հանգստանալով, շունչ առնելով դաշտում, այլևս մոռանում էր հիվանդությունն ու առողջ մարդու պես զվարթ շարունակում իր ճամփան։ Յուշկան քառասուն տարեկան էր, բայց հիվանդությունը վաղուց արդեն տանջում էր նրան և ժամանակից շուտ ծերացրել էր, այնպես որ բոլորին զառամյալ էր թվում։

Եվ այդպես ամեն տարի Յուշկան դաշտերի, անտառների և գետերի միջով գնում էր հեռավոր գյուղ կամ Մոսկվա, որտեղ իրեն ինչ-որ մեկը սպասում էր կամ ոչ ոք չէր սպասում․ այդ մասին քաղաքում ոչ մեկը չգիտեր։

Մի ամսից Յուշկան սովորականի պես վերադառնում էր քաղաք և նորից առավոտից երեկո աշխատում դարբնոցում։ Նորից սկսում էր նախկինի պես ապրել, և կրկին երեխաներն ու մեծահասակները, փողոցի բնակիչները ձեռ էին առնում Յուշկային, անպատասխան պարսավում հիմարության համար ու տանջում նրան։

Յուշկան խաղաղ ապրում էր մինչև մյուս տարվա ամառը, իսկ ամռան կեսին  մախաղն ուսում, առանձին քսակում դնում էր գումարը, որ աշխատել ու հավաքել էր տարվա ընթացքում՝ ընդհանուր հարյուր ռուբլի, այդ քսակը ծոցն էր դնում և գնում էր անհայտ է ուր և անհայտ է ում մոտ։

Բայց տարեցտարի Յուշկան ավելի ու ավելի էր թուլանում, քանի որ գնալով անցնում էր նրա կյանքի ժամանակը, ու կրծքագեղձի հիվանդությունը տանջում էր նրա մարմինն ու հյուծում նրան։ Մի ամառ, երբ արդեն մոտենում էր իր հեռավոր գյուղ մեկնելու ժամանակը, ոչ մի տեղ չգնաց։ Նա, ինչպես սովորաբար երեկոյան, արդեն մթնով թափառում էր դարբնոցից տիրոջ տուն՝  գիշերելու։ Յուշկային ճանաչող ուրախ անցորդը ծիծաղեց նրա վրա։

-Ի՛նչ ես դու մեր գետինը մաշում, աստծո խրտվիլակ։ Գոնե թե մեռնեիր, ինչ է, գուցե ավելի ուրախ կլիներ առանց քեզ, այլապես վախենում եմ ձանձրանալ․․․

Եվ այդժամ Յուշկան նեղսրտեց ի պատասխան, հավանաբար կյանքում առաջին անգամ։

-Ես քեզ ինչ եմ արել, ինչով եմ ձեզ խանգարում։ Ծնողներս են ինձ առաջադրել ապրելու, ես օրենքով եմ ծնվել, ես նույնպես ամբողջ աշխարհին պետք եմ, ինչպես և դու, ուրեմն առանց ինձ նույնպես չի կարելի․․․

Անցորդը, մինչև վերջ չլսելով Յուշկային, բարկացավ նրա վրա․

-Էդ ի՞նչ ես ասում։ Դու ի՞նչ խոսացիր։ Ինչպես ես համարձակվում ինձ, հենց ինձ, քեզ հավասարացնել, անպետք պակասամիտ։

-Ես չեմ հավասարեցնում,- ասաց Յուշկան,- կարիքի առաջ մենք բոլորս հավասար ենք․․․

-Խելքիդ զոռ մի տուր,- բղավեց անցորդը։-Ես ինքս քեզնից խելացի եմ։ Այ որ խոսեցիր, քեզ խելք կսովորեցնեմ։

Խփելու համար ձեռքը բարձրացնելով՝ անցորդը կատաղած հրեց Յուշկային կրծքից, և նա մեջքանց ընկավ։

-Հանգստացիր,- ասաց անցորդը և գնաց տուն թեյ խմելու։ 

Պառկելով՝ Յուշկան շրջվեց դեմքով վար և այլևս չշարժվեց ու չելավ։

Շատ չանցած կողքով մի մարդ էր անցնում՝ կահույքի արհեստանոցի հյուսնը։ Նա ձայնեց Յուշկային, հետո շրջեց մեջքի վրա և տեսավ մթության մեջ Յուշկայի բաց, անշարժ աչքերը։ Բերանը նրա սևացած էր, հյուսնը ափով մաքրեց Յուշկայի շուրթերը և հասկացավ, որ չորացած արյուն էր։ Նա նաև փորձարկեց տեղը, որտեղ Յուշկայի գլուխն էր դեմքով վար, և զգաց, որ գետինն այդտեղ չոր է, նրան ողողեց Յուշկայի կոկորդից հորդող արյունը։

-Մահացավ,- շունչ քաշեց հյուսնը։- Մնաս բարով, Յուշկա, և մեզ բոլորիս ներիր։ Խոտանեցին քեզ մարդիկ, իսկ ով է դատավորդ․․․

Դարբնոցի տերը պատրաստեց Յուշկային թաղմանը։ Տիրոջ աղջիկը լվաց Յուշկայի մարմինը, և նրան դրեցին դարբնոցի տան սեղանին։ Մահացածի մարմնին եկան նրան հրաժեշտ տալու բոլոր մարդիկ, ծերերն ու փոքրերը, ողջ ժողովուրդը, որ գիտեր Յուշկային և ձեռ էր առնում ու տանջում  կյանքի օրոք։

Հետո Յուշկային թաղեցին և մոռացան։ Բայց առանց Յուշկայի մարդկանց կյանքն ավելի վատացավ։ Հիմա ողջ քենն ու ծանակումը մնում էին մարդկանց մեջ և նրանց միջև վատնվում, քանի որ չկար Յուշկան, որ անպատասխան հանդուրժում էր ամեն օտար քենը, գազազությունը, ծաղրն ու անբարյացակամությունը։

Նորից հիշեցին Յուշկային միայն խոր աշնանը։ Մի մռայլ մառախլապատ օր դարբնոց եկավ երիտասարդ մի աղջիկ և հարցրեց տեր-դարբնից՝ որտե՞ղ գտնի Եֆիմ Դմիտրիևիչին։

-Ի՞նչ Եֆիմ Դմիտրիևիչ,- զարմացավ դարբինը։- Այդպիսին երբեք այստեղ չի էլ եղել։

Աղջիկը, լսելով, չհեռացավ սակայն, լուռ էլի ինչ-որ բանի էր սպասում։ Դարբինը նայեց նրան՝ վատ եղանակը ինչ հյուր բերեց իրեն։ Աղջիկը նվաղուն տեսքով ու կարճլիկ հասակով էր, բայց նրա կակուղ մաքուր դեմքն այնքան նրբահեզ էր, իսկ մեծ գորշ աչքերը նայում էին այնպես տրտում, ասես պատրաստ էին ահա-ահա լցվելու արցունքներով, որ դարբինը բարիացավ սրտով՝ նայելով հյուրին, և հանկարծ գլխի ընկավ․

-Դե, Յուշկայի՞ մասին է խոսքը։ Անձնագրով նա էդպես էր՝ Դմիտրիևիչ։

-Յուշկա,- շշնջաց աղջիկը։ -Դա ճիշտ է։ Նա ինքն իրեն Յուշկա էր կոչում։

Դարբինը լռեց։

-Իսկ դուք նրա ի՞նչն եք։ Բարեկամուհի՞ եք, ի՞նչ է։

-Ես ոչ ոք եմ։ Ես որբ էի, իսկ Եֆիմ Դմիտրիևիչը տեղավորեց ինձ, փոքրիկիս, մոսկովյան ընտանիքում, հետո գիշերօթիկ դպրոց տվեց։ Ամեն տարի նա գալիս էր ինձ տեսության ու գումար էր բերում ամբողջ տարվա համար, որպեսզի ապրեի ու սովորեի։ Հիմա մեծացել եմ, արդեն ավարտել եմ համալսարանը, իսկ Եֆիմ Դմիտրիևիչն այս ամառ չեկավ ինձ տեսության։ Ասեք ինձ՝ որտեղ է նա․ ասում էր, որ քսանհինգ տարի ձեզ մոտ է աշխատել։

-Կես դարի կեսն անցավ, ծերացանք իրար հետ,- ասաց դարբինը։

Նա փակեց դարբնոցը և հյուրին տարավ գերեզմանոց։ Այդտեղ աղջիկը փարվեց հողին, որում մահացած Յուշկան էր՝ մարդը՝ մանկուց իրեն կերակրած, երբեք շաքար չկերած, որպեսզի ինքն ուտի այն։

Նա գիտեր Յուշկայի հիվանդության մասին և հիմա ավարտել էր բժշկի ուսումն ու եկել էր այստեղ՝ բուժելու նրան, ով իրեն աշխարհում ամենաշատն էր սիրում, և ում նա ինքը սիրում էր իր սրտի ողջ ջերմությամբ ու լույսով․․․

Դրանից հետո շատ ժամանակ է անցել։ Աղջիկ-բժիշկը մեկընդմիշտ մնաց մեր քաղաքում։ Նա սկսեց աշխատել թոքախտավորների հիվանդանոցում, գնում էր տնետուն, որտեղ պալարախտավորներ էին, և ոչ ոքից վճար չէր վերցնում իր աշխատանքի դիմաց։ Հիմա նա ինքն էլ արդեն ծերացել է, սակայն նախկինի պես ամբողջ օրը բուժում և սփոփում է հիվանդներին, չհոգնելով ամոքել տառապանքն ու հեռացնել մահը տկարացածներից։ Եվ բոլորը նրան գիտեն քաղաքում, բարի Յուշկայի աղջիկ են կոչում, մոռանալով վաղուց հենց Յուշկային և այն, որ նա նրա աղջիկը չէր։